KURS ISHI

KIRISH 2023-yil yakuni bo'yicha O'zbekiston Respublikasida kichik biznes subyektlarining umumiy soni 560 mingdan oshib, yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 54,9% ga yetdi [1]. Sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmida ularning ulushi 28,1% ni tashkil etib, xizmat ko'rsatish sohasidagi ulushi 70,6% ga yetganligi qayd etildi [2]. Bu ko'rsatkichlar iqtisodiyotda kichik va o'rta biznesning faol rol o'ynashini ko'rsatadi, biroq bu korxonalarning barqaror faoliyatini ta'minlashda xarajatlarni samarali boshqarish, ayniqsa doimiy xarajatlarning mahsulot birligiga to'g'ri keladigan miqdorini optimallashtirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Chunki, doimiy xarajatlar yuqori bo'lgan sharoitda korxonalar ishlab chiqarish hajmi pasayganda jiddiy moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi, rentabellikning keskin kamayishi yoki hatto zarar ko'rishi mumkin [3]. Shu bois, doimiy xarajatlarning tuzilishi, ularni boshqarish mexanizmlari va mahsulot birligiga ta'sirini tushunish iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda muhim o'rin tutadi. Bugungi shiddatli raqobat sharoitida korxonalar uchun har bir ishlab chiqarilgan mahsulot birligi tannarxini optimallashtirish, shu jumladan, doimiy xarajatlarning mahsulot birligiga ta'sirini kamaytirish hayotiy zaruratdir. Ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va raqobatbardoshlikni saqlab qolish uchun korxonalar doimiy xarajatlarni aniq hisobga olishlari, ularni tahlil qilishlari va optimallashtirishlari talab etiladi [4]. Aks holda, xarajatlar nazoratsiz o'sishi, ayniqsa past ishlab chiqarish hajmida, foyda marjasini sezilarli darajada kamaytirishi, bozor ulushini yo'qotishga olib kelishi va hatto korxonaning bankrotlik xavfini oshirishi mumkin [5]. Mavjud iqtisodiy o'zgaruvchanlik, narx-navo inflyatsiyasi va global bozorlardagi noaniqliklar fonida doimiy xarajatlarning mahsulot birligiga ta'sirini tushunish va samarali boshqarish orqali korxonalarning moliyaviy barqarorligini mustahkamlash hal etilishi lozim bo'lgan asosiy masalalardan biridir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon olimlari tomonidan keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Charles T. Horngren, Srikant M. Datar va George Foster (2015) o'zlarining "Cost Accounting: A Managerial Emphasis" nomli fundamental asarlarida doimiy va o'zgaruvchan xarajatlarning nazariy asoslarini, ularning korxona qaror qabul qilish jarayonlaridagi rolini chuqur tahlil qilganlar [6]. Robert ...