KURS ISHI

KIRISH Oziq-ovqat sanoati global iqtisodiyotning fundamental segmentlaridan biri bo‘lib, unda don qayta ishlash alohida o‘rin tutadi. Jahon don mahsulotlari bozori hajmi 2023-yilda 450 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lib, 2030-yilga borib bu ko‘rsatkich 600 milliard dollardan oshishi kutilmoqda [1]. Bu o‘sish global aholi sonining ortishi, shaharizatsiya jarayonlari va iste’mol madaniyatining o‘zgarishi bilan bevosita bog‘liq. O‘zbekistonda ham don mahsulotlari ishlab chiqarish va iste’moli doimiy ravishda oshib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2024) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda don ekinlaridan 7,8 million tonna hosil olingan bo‘lib, uning 65% dan ortig‘i qayta ishlashga yo‘naltirilgan [2]. Donni qayta ishlash sanoatining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi yiliga o‘rtacha 3-4% ni tashkil etmoqda, bu esa uning mamlakat iqtisodiyotidagi strategik ahamiyatidan dalolat beradi [3]. Ushbu sohaning barqaror rivojlanishi nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, balki eksport salohiyatini oshirish hamda yangi ish o‘rinlarini yaratishda ham muhim rol o‘ynaydi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, don qayta ishlash korxonalarida samaradorlikni oshirish masalasi doimiy ravishda kun tartibida turadi. Texnologik jarayonlarni modernizatsiya qilish, xomashyo sifatini boshqarish, yo‘qotishlarni kamaytirish va resurslardan oqilona foydalanish orqali mahsulot tannarxini pasaytirish hamda raqobatbardoshligini oshirish bugungi kunda hal etilmagan asosiy muammolardan hisoblanadi. Don qayta ishlash korxonalarining foydaliligi bevosita xomashyoni qayta ishlash darajasi, energiya sarfi, ishlab chiqarish xarajatlari va yakuniy mahsulot sifati bilan belgilanadi [4]. Hozirgi kunda, jahon bozorida yuqori sifatli va standartlarga javob beradigan don mahsulotlariga talab ortayotgan bir paytda, O‘zbekiston korxonalarining xalqaro bozorlarda o‘z o‘rnini topishi uchun zamonaviy yondashuvlar va ilg‘or texnologiyalarni tatbiq etish zarurati ortmoqda. Shu bilan birga, don tarkibidagi oqsil miqdori va boshqa ozuqaviy qiymat ko‘rsatkichlarini saqlab qolgan holda qayta ishlash usullarini takomillashtirish ham dolzarb vazifadir [5]. Don qayta ishlash va uning samaradorligini oshirish masalalari bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, X.Y. (2018) o‘z tadqiqotida donni saqlash va tashish jarayonlarida yuzaga keladigan yo‘qotishlarni kam ...