KURS ISHI

KIRISH Don sifatining buzilishiga olib keladigan fiziologik jarayonlar jahon bozorida milliardlab dollarlik zarar keltirmoqda va bu raqamlar yil sayin o'smoqda. Jumladan, 2023-yilda jahon don ekinlari bozorining hajmi taxminan 765,4 milliard AQSH dollarini tashkil etdi va bu ko'rsatkichning keyingi yillarda 3,5% dan 4,2% gacha o'sishi prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekiston Respublikasida ham yiliga o'rtacha 7-8 million tonna don yetishtirilayotgan bir paytda, saqlash va qayta ishlash jarayonlaridagi yo'qotishlar iqtisodiyotga sezilarli darajada salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Yetishtirilgan donning omborlarda saqlash davrida sifatining buzilishi, jumladan, fiziologik jarayonlar natijasida yuzaga keladigan o'zgarishlar, mahsulotning iste'mol va texnologik xususiyatlarini pasayishiga, ozuqaviy qiymatining yo'qolishiga hamda qo'shimcha iqtisodiy zararlarga olib keladi. Bu esa, bir tomondan, mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligiga, ikkinchi tomondan esa, eksport salohiyatining pasayishiga ta'sir ko'rsatadi. Shu bois, don sifatining buzilishiga olib keladigan fiziologik jarayonlarni atroflicha o'rganish va ularning oldini olishga qaratilgan samarali texnologiyalarni ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Ushbu mavzuning dolzarbligi, donni saqlash va qayta ishlash texnologiyalari sohasidagi mavjud ilmiy-amaliy muammolarni chuqurroq tahlil qilishni taqozo etadi. Hozirgi kunda donning saqlash jarayonida nafas olish, namlik migratsiyasi, fermentativ faollik va boshqa fiziologik jarayonlar natijasida sifatining buzilishi muammosi to'liq hal etilganicha yo'q. Xususan, harorat va namlikning o'zgarishi, havo almashinuvining yetarli emasligi kabi omillar don massasida noxush o'zgarishlarga olib keladi. Bu jarayonlarning murakkabligini va ularning don sifatiga ta'sirini aniq miqdoriy ko'rsatkichlar bilan baholash, hamda ushbu omillarni nazorat qilishning samarali usullarini ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy omborxona sharoitida ham, donning fiziologik faolligini pasaytirish va sifatini saqlash bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalarga ehtiyoj mavjud. Don sifatining buzilishiga olib keladigan fiziologik jarayonlar ko'plab jahon olimlari tomonidan o'rganilgan. Masalan, P. Shardlow (2019) o'z tadqiqotlarida donning nafas olish jarayonini modellashtirish va uning energiyani yo'qotish bilan bog'liqligini ko'rsatib berdi [2]. E. S. Barri, R. D. L. ...