KURS ISHI

KIRISH Donli dukkakli ekinlar jahon qishloq xoʻjaligida oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlashda muhim rol oʻynaydi, chunki ular oqsilga boy boʻlib, tuproq unumdorligini oshirishga xizmat qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligining 2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatimizda donli dukkakli ekinlar yetishtiriladigan maydonlar hajmi 280 ming gektardan oshib [1], bu sohadagi yillik hosil qiymati 1,5 trillion so‘mdan ziyodroqni tashkil etmoqda [1]. Global miqyosda esa, donli dukkakli ekinlar bozorining hajmi 2022-yilda 60 milliard AQSH dollariga yetgan boʻlib, 2027-yilga borib yillik oʻsish surʼati 6,5% ni tashkil etishi kutilmoqda [2]. Biroq, bu ekinlarning salmogʻi va iqtisodiy ahamiyatiga qaramay, zararkunandalar va kasalliklar natijasida yuzaga keladigan yoʻqotishlar umumiy hosilning 20-40% gacha yetishi mumkin [3], bu esa nafaqat iqtisodiy jihatdan katta zarar keltiribgina qolmay, balki oziq-ovqat tanqisligi xavfini ham oshiradi. Hozirgi kunda, iqlim oʻzgarishlari va intensiv dehqonchilik usullari natijasida zararkunandalar va kasalliklarning tarqalish dinamikasi oʻzgarib, ularga qarshi kurashishning mavjud usullari yetarli darajada samarali boʻlmay qolmoqda. Ayniqsa, integral himoya tizimini (IPM) qoʻllashda, har bir mintaqaning oʻziga xos sharoitlarini hisobga olgan holda agrokimyoviy kartalardan foydalanish, patogenlar va vektorlar monitoringini kuchaytirish hamda rezistentlikka chidamli ekin navlarini joriy etishda tizimli yondashuv yetishmayapti. Ushbu muammolar donli dukkakli ekinlarning barqaror hosildorligini taʼminlashga toʻsqinlik qilmoqda va dehqonlarning moddiy manfaatdorligini pasaytirmoqda, bu esa ushbu tadqiqotning dolzarbligini yanada oshiradi. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi boʻyicha jahon olimlari tomonidan keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, J. L. Garcia (2018) oʻz tadqiqotida dukkakli ekinlarning asosiy zararkunandalari hisoblangan loviya donxoʻri (bruchid) va noʻxat shirasi (aphid) ning tarqalish dinamikasini modellash orqali ularga qarshi kurashda biologik nazorat usullarining samaradorligini isbotlagan [4]. K. S. Singh (2019) patogen zamburugʻlar, xususan, Fusarium spp. va Botrytis cinerea keltirib chiqaradigan kasalliklarning dukkakli ekinlardagi genetik chidamlilik mexanizmlarini oʻrganib, kasallikka chidamli navlarni yaratish boʻyicha yangi yoʻnalishlarni taklif qilgan [5]. T. V. Smith (2020) esa Int ...