KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida qishloq xo'jaligi yalpi mahsulotining barqaror o'sishini ta'minlash, shu jumladan, global oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash sharoitida tuproq unumdorligini saqlash va oshirish muhim strategik vazifa hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi Qishloq xo'jaligi vazirligining 2023-yilgi hisobotiga ko'ra, mamlakatimizda qishloq xo'jaligiga mo'ljallangan yerlarning qariyb 45-50%i turli darajadagi degradatsiyaga uchragan [1], bu esa har yili o'rtacha 120-150 ming gektar yerda tuproq unumdorligining pasayishiga olib kelmoqda [2]. Xususan, O'zbekiston bo'yicha tuproqdagi gumus miqdorining yillik pasayishi o'rtacha 0.05-0.1% ni tashkil etmoqda, bu esa gektariga 1.5-2 sentnerga yaqin hosil yo'qotishiga sabab bo'lishi mumkin [3]. Xalqaro miqyosda esa Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) ma'lumotlariga ko'ra, tuproq degradatsiyasi global miqyosda har yili 20-40 milliard AQSH dollari miqdorida iqtisodiy yo'qotishlarga olib keladi [4], bu esa dunyo bo'ylab millionlab odamlarning oziq-ovqat xavfsizligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bugungi kunda tuproq unumdorligining asosiy ko'rsatkichi bo'lgan gumus miqdorining aniq va real vaqtdagi ma'lumotlariga bo'lgan ehtiyoj tobora ortib bormoqda. Mavjud monitoring tizimlari ko'pincha an'anaviy usullarga asoslangan bo'lib, ular uzoq vaqt talab qiladi, yuqori xarajatli va katta hududlarni qamrab olishda cheklovlarga ega. Bu esa tuproq degradatsiyasi jarayonlarini kompleks baholash va ularga qarshi samarali choralar ishlab chiqish imkoniyatini cheklaydi. Jumladan, O'zbekistonda zamonaviy geoinformatsion tizimlar (GIS) va masofaviy zondlash (MZ) texnologiyalarini qo'llagan holda yuqori aniqlikdagi tuproq gumus xaritalarini yaratish, hududiy xususiyatlarni inobatga olgan holda prognozlash modellari ishlab chiqish borasida yetarli darajada tizimli tadqiqotlar olib borilmagan [5]. Shuningdek, gumus miqdorining o'zgarishi bilan bog'liq iqtisodiy yo'qotishlarni aniq baholash va investitsiyalarning moliyaviy asosini ishlab chiqish ham dolzarb muammolardan hisoblanadi. Tuproq gumusining hosil bo'lishi, tarkibi va ahamiyati bo'yicha ilmiy tadqiqotlar bir necha asrlardan buyon olib borilmoqda. Xalqaro olimlar orasida Vasiliy Dokuchayev (1883) tuproqning mustaqil tabiiy tana ekanligini isbotlab, uning genezisi va morfologiyasini o'rgangan [6]. Hans Jenny (1941) tu ...