KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi yalpi ichki mahsulotning (YaIM) qariyb 25% ini tashkil etadi va aholining 30% dan ortig‘i uchun asosiy daromad manbai hisoblanadi [1]. Don ekinlari, xususan bug‘doy, mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda g‘alla mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 7.5 million tonnani tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich oldingi yilga nisbatan 4% ga o‘sgan [2]. Donni qayta ishlash sanoati ham jadal rivojlanmoqda; masalan, non va non mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi yillik o‘rtacha 8-10% ga oshib bormoqda, un mahsulotlari bozorining umumiy hajmi esa 2023 yilda 1.5 milliard AQSH dollarini tashkil etdi [3]. Ushbu raqamlar don mahsulotlarining mamlakat iqtisodiyotidagi strategik ahamiyatini yaqqol ko‘rsatadi va donni saqlash, qayta ishlash hamda sifatini aniqlash jarayonlarida yuqori aniqlik va samaradorlikni talab etadi. Ayniqsa, donning asil og‘irligini aniqlash – uning sifatini baholash va keyingi qayta ishlash samaradorligini oshirishning hal qiluvchi omillaridan biridir. Donning asil og‘irligi bevosita uning unumdorligi, namligi, begona aralashmalar miqdori va don hajmining to‘ldirilganlik darajasiga ta’sir ko‘rsatadi, shuning uchun bu ko‘rsatkichni aniq o‘lchash har qanday don qayta ishlash korxonasi uchun muhimdir. Donning asil og‘irligini aniqlash masalasi donni qabul qilish, saqlash, qayta ishlash va sotish jarayonlarida adolatli narx belgilash hamda chiqindilarni kamaytirish uchun asosiy zaruriyat hisoblanadi. Bugungi kunda bu borada mavjud bo‘lgan ba’zi muammolar hali ham to‘liq hal etilmagan. Jumladan, an’anaviy o‘lchash usullari ko‘pincha vaqt talab qiladi va inson omili tufayli xatoliklarga moyil bo‘ladi, bu esa ishlab chiqarish jarayonlarida kechikishlarga va xomashyo narxining noto‘g‘ri baholanishiga olib keladi. Bundan tashqari, zamonaviy texnologiyalardan, masalan, NIR spektroskopiyasidan samarali foydalanish bo‘yicha bilim va ko‘nikmalar yetishmasligi, kalibrlash jarayonlarining murakkabligi hamda o‘lchov natijalarini to‘g‘ri talqin qilishdagi qiyinchiliklar kabi muammolar dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, donni saqlash va qayta ishlash tizimida xarajatlarning oshishiga, mahsulot sifati nazoratining susayishiga va oxir-oqibatda iste’molchilarga yetkaziladigan mahsulotning narxi va sifatiga sa ...