KURS ISHI

KIRISH Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va aholining barqaror oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojini qondirish bugungi kunda dunyo miqyosida dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Javdari (Secale cereale) bu borada muhim o‘rin tutuvchi don ekini bo‘lib, uning jahon bozoridagi hajmi 2023-yilda 1.8 milliard AQSh dollarini tashkil etgan va prognozlarga ko‘ra, 2030-yilga borib 2.5 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [1]. Global miqyosda javdari yetishtirish hajmi yiliga o‘rtacha 14-16 million tonnani tashkil etib, uning asosiy qismi Sharqiy Yevropa mamlakatlari hissasiga to‘g‘ri keladi [2]. O‘zbekistonda esa javdari yetishtirish ko‘rsatkichlari so‘nggi besh yilda o‘rtacha 15-20% ga oshgan bo‘lib, 2023-yilda 50 ming tonnadan ziyod don yig‘ib olindi [3]. Bu ko‘rsatkich mamlakatimizda oziq-ovqat mahsulotlari assortimentini kengaytirish va ozuqaviy xilma-xillikni ta’minlashda javdari muhim rol o‘ynayotganini ko‘rsatadi. Ushbu ekin nafaqat non mahsulotlari ishlab chiqarishda, balki chorvachilikda yem-xashak bazasini mustahkamlashda ham keng qo‘llaniladi, bu esa uning iqtisodiy ahamiyatini yanada oshiradi. Javdari donini qayta ishlash texnologiyalari O‘zbekiston sharoitida hali to‘liq o‘rganilmagan va optimallashtirilmagan. Mavjud texnologiyalar asosan bug‘doyni qayta ishlashga mo‘ljallangan bo‘lib, javdarining o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olmaydi. Natijada, donni qayta ishlashda katta yo‘qotishlar kuzatilmoqda va tayyor mahsulot sifati kutilgan darajada bo‘lmayapti. Xususan, O‘zbekistondagi ba’zi tegirmonlarda javdari unining chiqimi xalqaro standartlardan 5-7% past bo‘lishi aniqlangan [4]. Bu holat javdari uchun ishlab chiqarish texnologiyasini chuqur o‘rganish, zamonaviy va samarali usullarni joriy etish zaruratini keltirib chiqaradi. Shuningdek, mahalliy sharoitda hosildorlikni oshirish, tannarxni pasaytirish va sifatli mahsulot ishlab chiqarish uchun aniq dehqonchilik (Precision Agriculture) tamoyillarini javdari yetishtirishga tatbiq etish imkoniyatlarini o‘rganish muhimdir. Shu sababli, ushbu kurs ishi javdarini qayta ishlash jarayonini kompleks tahlil qilish, uning samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan yechimlarni taklif qilishga qaratilgan. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, J. Van Der Kamp (2018) javdari donidagi non pishirish xususiyatlariga ta’sir etuvchi p ...