KURS ISHI

KIRISH Epigenetika sohasi DNK ketma-ketligini o'zgartirmasdan, gen faolligi va fenotipik xususiyatlarning irsiyatlanadigan o'zgarishlarini o'rganuvchi fan sohasi sifatida biologiya va tibbiyotning eng jadal rivojlanayotgan yo'nalishlaridan biridir. O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni saqlash vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakatda genetik kasalliklarning diagnostikasi va davolashga yo'naltirilgan davlat investitsiyalari hajmi qariyb 70 milliard so'mni tashkil etdi [1], bu so'nggi besh yilda o'rtacha 12% o'sishni ko'rsatmoqda [2]. Shuningdek, tug'ma nuqsonlar va irsiy kasalliklar bilan bog'liq ijtimoiy-iqtisodiy yuk yiliga umumiy sog'liqni saqlash xarajatlarining taxminan 8-10% ini tashkil etishi taxmin qilinadi [3], bu esa ushbu yo'nalishdagi tadqiqotlarning dolzarbligini yanada oshiradi. Global miqyosda esa, epigenetikaga oid tadqiqotlar va uning tibbiyotdagi qo'llanilishi sohasi jadal rivojlanmoqda. Masalan, 2023-yilda global epigenetika bozori hajmi taxminan 4.5 milliard AQSH dollariga yetgan [4] va prognozlarga ko'ra, 2030-yilga borib yiliga o'rtacha 15% o'sish sur'ati bilan 12 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [5]. Bu ko'rsatkichlar epigenetik tadqiqotlarga bo'lgan qiziqishning keskin ortib borayotganini va uning biomeditsina, farmakologiya hamda qishloq xo'jaligidagi ulkan salohiyatini yaqqol ko'rsatib turibdi, shu bilan birga, ushbu o'zgarishlarning inson salomatligi va atrof-muhit bilan o'zaro aloqasini chuqurroq tushunish zaruratini ta'kidlaydi. Genetik kasalliklarning kelib chiqishi va rivojlanish mexanizmlarini tushunish borasida an'anaviy genetik yondashuvlar muhim yutuqlarga erishgan bo'lsa-da, DNK ketma-ketligidagi o'zgarishlar bilan to'liq izohlanmaydigan holatlar, jumladan, murakkab kasalliklar, atrof-muhit omillarining gen faolligiga ta'siri va irsiy bo'lmagan fenotipik o'zgarishlar kabi muammolar haligacha dolzarb bo'lib qolmoqda. Aynan epigenetika DNK ketma-ketligini o'zgartirmasdan turib gen faolligi va fenotipik xususiyatlarning irsiyatlanadigan o'zgarishlarini o'rganish orqali ushbu bo'shliqlarni to'ldirishga imkon beradi. Xususan, saraton, qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari va neyrodegenerativ kasalliklarning patogenezida epigenetik mexanizmlarning hal qiluvchi roli tobora ko'proq isbotlanmoqda [6], bu esa ushbu kasalliklarning oldini olish va samarali davolashda yangi maqsadli terapiya strategiyalarini ishla ...