KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida so'nggi besh yilda biotexnologiya va genetik tadqiqotlarga yo'naltirilgan davlat investitsiyalari hajmi yillik o'rtacha 18% ga o'sib, 2023-yilda jami 25 million dollarni tashkil etdi [1]. Bu o'sish genetik kasalliklar diagnostikasi va davolashdagi yutuqlarni mahalliy sharoitda qo'llash zarurati bilan chambarchas bog'liqdir. Xususan, Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekiston aholisi orasida qandli diabet va yurak-qon tomir kasalliklari kabi genetik va epigenetik omillar bilan bog'liq bo'lgan surunkali kasalliklarning tarqalish darajasi sezilarli bo'lib, bu mamlakatning sog'liqni saqlash tizimi uchun katta iqtisodiy yukni yuzaga keltiradi [2]. Global miqyosda esa, epigenetikaga asoslangan diagnostika va terapiya bozorining hajmi 2023-yilda 2,5 milliard dollarga yetgan va 2030-yilga borib yillik o'rtacha 15,3% o'sish bilan 7 milliard dollardan oshishi kutilmoqda [3]. Ushbu raqamlar epigenetikaning zamonaviy tibbiyot, farmatsevtika va qishloq xo'jaligi kabi sohalardagi hal qiluvchi rolini yaqqol ko'rsatib turibdi. Bugungi kunda gen faolligi va uning boshqarilish mexanizmlarini chuqur tushunish zamonaviy biologiya va tibbiyotning eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Genetik ketma-ketlikni o'zgartirmasdan, gen ekspressiyasini nazorat qiluvchi epigenetik mexanizmlar organizmlarning atrof-muhitga moslashishi, hujayra differensiatsiyasi, rivojlanish jarayonlari va turli kasalliklarning kelib chiqishida asosiy rol o'ynaydi. Biroq, epigenetik belgilarning murakkab o'zaro ta'siri, ularning meroslanishi va tashqi omillar ta'sirida o'zgarishi, shuningdek, bu jarayonlarni aniq nazorat qilish imkoniyatlari hali to'liq o'rganilmagan. Ayniqsa, O'zbekiston kontekstida, mahalliy aholi genetik xilma-xilligi va o'ziga xos ekologik sharoitlar hisobga olingan holda, epigenetik omillarning kasalliklar patogenezi va davolash samaradorligiga ta'sirini o'rganish yangi diagnostika va terapiya usullarini ishlab chiqish uchun rivojlanish imkoniyatini beradi [4]. Bu borada mavjud bilimlardagi bo'shliqlar va amaliy qo'llashdagi cheklovlar ushbu kurs ishining dolzarbligini asoslaydi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda yuqori, ammo hali ko'plab ochiq savollar mavjud. Epigenetika tushunchasi XX asrning o'rtalarida, xususan, Conrad Waddington (1942) tomonidan organizmning rivojlanishi davomida genetik ...