KURS ISHI

KIRISH Institutsional iqtisodiyot nuqtai nazaridan firma tipologiyasi va nazariyasini chuqur tahlil qilish iqtisodiy rivojlanish, samaradorlikni oshirish va barqarorlikni taʼminlash uchun muhim ahamiyatga ega. Global miqyosda 2023-yilda toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar hajmi 1.3 trln AQSh dollarini tashkil etdi [1], bu turli firmalararo oʻzaro munosabatlar va ularning tuzilishi iqtisodiyotga qanchalik taʼsir qilishini koʻrsatadi. Oʻzbekistonda esa 2023-yilda yalpi ichki mahsulot hajmi 104.6 mlrd AQSh dollariga yetib [2], kichik va oʻrta biznes subyektlari soni 570 mingdan oshdi [3]. Bu koʻrsatkichlar firmalarning iqtisodiy jarayonlardagi markaziy rolini, ularning tashkiliy tuzilishi, boshqaruv strategiyalari va atrof-muhit bilan oʻzaro aloqalarini tushunish zarurligini taʼkidlaydi. Xususan, Oʻzbekistonning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi sharoitida firmalarning institutsional doiradagi faoliyatini tahlil qilish, ularning samaradorligini oshirish va raqobatbardoshligini taʼminlash uchun ilmiy asoslangan yondashuvlar ishlab chiqish dolzarb vazifadir. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida institutsional oʻzgarishlar va texnologik rivojlanish firmalarning tashkiliy shakllari va faoliyatiga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda. Xususan, global savdo hajmining oʻsishi va raqamli transformatsiyalar sharoitida firmalar oʻzgaruvchan bozor talablariga moslashish, tranzaksiya xarajatlarini minimallashtirish va samaradorlikni oshirish yoʻllarini izlamoqda. Institutsional iqtisodiyot nuqtai nazaridan, firma ichidagi va tashqarisidagi institutlar (qonunlar, normalar, shartnomalar) iqtisodiy subyektlarning xulq-atvori va olingan natijalarga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Ushbu mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, Oʻzbekistonning bozor iqtisodiyotiga oʻtish jarayonida firmalarning institutsional muhitga moslashish mexanizmlarini tushunish, ularning turli tipologiyalarini tahlil qilish va nazariy asoslarini amaliyotga tatbiq etish orqali mamlakat iqtisodiyotining barqaror oʻsishini taʼminlash zaruriyati bilan belgilanadi. Hozirgi kunda firmalar faoliyatida shaffoflik, korporativ boshqaruv samaradorligi va xavfni boshqarish muammolari dolzarb boʻlib qolmoqda, ularni hal etish uchun kompleks yondashuvlar zarur. Firma tipologiyasi va nazariyasi sohasidagi tadqiqotlar jahon miqyosida koʻplab olimlar tomonidan olib borilgan boʻlib, ularning asarlari ushbu mavzuning nazariy-me ...