KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida 2023-yilda tovar va xizmatlar aylanmasi 2022-yilga nisbatan 15,4% ga o'sib, 1025,8 trillion so'mni tashkil etdi [1], bu iqtisodiy faollikning oshganini ko'rsatadi. Biroq, ushbu iqtisodiy jarayonlar bilan bog'liq bo'lgan transaksion xarajatlar, ya'ni ma'lumot izlash, muzokaralar olib borish, shartnomalar tuzish va ularning ijrosini nazorat qilish bilan bog'liq sarf-xarajatlar hali ham yuqori bo'lib qolmoqda. Jahon bankining "Biznes yuritish" (Doing Business) hisobotiga ko'ra, O'zbekistonda shartnomalarni ijro etish o'rtacha 247 kun davom etadi va da'vo qiymatining 21% ga teng xarajat talab qiladi [2], bu esa tadbirkorlik subyektlari uchun sezilarli yukni anglatadi. Transaksion xarajatlarning yuqoriligi investitsion jozibadorlikni pasaytiradi, raqobatni cheklaydi va iqtisodiy o'sish sur'atlariga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bugungi globallashuv va raqamlashtirish sharoitida transaksion xarajatlarni optimallashtirish nafaqat samaradorlikni oshirish, balki iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. O'zbekistonning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi jarayonida xalqaro savdo va investitsiyalar hajmining ortishi bilan birga, bitimlarni amalga oshirishdagi xarajatlarni minimallashtirish zarurati kuchaymoqda. Institutsional islohotlar, huquqiy infratuzilmaning takomillashuvi va raqamli texnologiyalarning joriy etilishi transaksion xarajatlarni kamaytirishda muhim omil bo'lishi mumkin. Shu bois, John R. Commonsning transaksion xarajatlar nazariyasini O'zbekiston kontekstida chuqur tahlil qilish va uni optimallashtirish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi. Transaksion xarajatlar nazariyasi va uning institutsional asoslari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. John R. Commons (1934) o'zining "Institutsional iqtisodiyot" asarida huquqiy bitim (legal transaction) tushunchasini kiritib, iqtisodiy jarayonlarni institutlar va ularni tartibga soluvchi qoidalar orqali tahlil qilishning asosini yaratgan [3]. Ronald Coase (1937) esa o'zining "Firmaning tabiati" nomli maqolasida bozor mexanizmlari bilan bog'liq transaksion xarajatlarni minimallashtirish maqsadida firmalar vujudga kelishini nazariy jihatdan asoslab bergan [4]. Oliver E. Williamson (1985) Coase g'oyalarini rivojlantirib, aktivlarning o'ziga xosligi (asset specificity), opport ...