KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda fiskal siyosatning samaradorligini oshirish masalasi mamlakat iqtisodiy barqarorligi va taraqqiyotining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. 2023-yilda O'zbekistonning davlat budjeti taqchilligi YaIMga nisbatan 5.5%ni tashkil etib, dastlabki rejalashtirilgan 3% ko'rsatkichdan sezilarli darajada yuqori bo'lgan [1]. Bu holat davlat xarajatlari va daromadlari o'rtasidagi muvozanatni ta'minlash, budjet barqarorligiga erishish va iqtisodiy o'sish sur'atlarini saqlab qolish uchun fiskal siyosatni yanada takomillashtirish zaruratini ko'rsatadi. Xususan, 2022-yilda davlat qarzi YaIMga nisbatan 36.4%ga yetgan bo'lib, buning 23.9%i tashqi qarz hisoblanadi [2]. Bunday sharoitda, fiskal siyosatning maqsadga muvofiq va samarali amalga oshirilishi iqtisodiy rivojlanishning strategik yo'nalishlarini belgilash, investitsion muhitni yaxshilash va aholi turmush darajasini oshirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Jahon miqyosida esa fiskal siyosatning o'zgarishi global iqtisodiy o'sishga 0.5-1%gacha ta'sir ko'rsatishi mumkin [3]. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb bo'lib, global iqtisodiy o'zgarishlar, jumladan, jahon bozorlaridagi beqarorlik, energiya resurslari narxlarining o'zgaruvchanligi va pandemiyadan keyingi tiklanish davri sharoitida O'zbekiston iqtisodiyotiga sezilarli bosim o'tkazmoqda. Budjet taqchilligining oshishi, davlat qarzining ko'payishi va inflyatsion bosimning mavjudligi fiskal siyosatni qayta ko'rib chiqish va uning samaradorligini oshirish bo'yicha yangi yondashuvlarni ishlab chiqishni talab qiladi. Hozirda mavjud fiskal siyosat mexanizmlari iqtisodiy o'sish sur'atlarini barqaror ushlab turish, davlat byudjetining barqarorligini ta'minlash va makroiqtisodiy muvozanatni saqlashda ayrim cheklovlarga ega. Xususan, soliq yukini optimallashtirish, davlat xarajatlarini samarali boshqarish va byudjet daromadlari bazasini kengaytirish bo'yicha tizimli yechimlar hali to'liq ishlab chiqilmagan bo'lib, bu borada ilmiy asoslangan tavsiyalar zarurati sezilmoqda. Fiskal siyosatning nazariy va amaliy jihatlari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Jon Meynard Keyns [4] o'zining "Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" (1936) asarida davlatning iqtisodiyotga faol aralashuvi, ayniqsa retsessiya davrida, jamoat xarajatlari va soliq siyosati orqali umumiy talabni oshirish zarurligini asoslab bergan. Milton Fridman [5] ...