KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi FVV ma'lumotlariga ko'ra, so'nggi besh yilda mamlakatimiz hududida jami 2,5 mingdan ortiq sel falokati qayd etilgan bo'lib, ushbu falokatlar natijasida iqtisodiyotga yetkazilgan umumiy zarar 500 milliard so'mdan oshib ketgan [1]. Xususan, 2023-yilda sodir bo'lgan sel hodisalari oqibatida 200 dan ortiq uy-joyga zarar yetkazilgan, 50 km dan ziyod avtomobil yo'llari va 30 dan ortiq ko'priklar shikastlangan [2]. Bu ko'rsatkichlar sel falokatlarining mamlakat iqtisodiyoti va aholisi uchun jiddiy xavf tug'dirishini yaqqol ko'rsatadi. Global miqyosda esa, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Tabiiy Ofatlar Xavfini Kamaytirish Bo'yicha Tashkiloti (UNDRR) hisobotlariga ko'ra, dunyo bo'ylab har yili yuz beradigan tabiiy ofatlarning qariyb 40% ini suv bilan bog'liq falokatlar (jumladan, sel) tashkil etadi va ulardan ko'rilgan iqtisodiy zarar har yili 100 milliard AQSh dollaridan oshadi [3]. Ushbu raqamlar sel falokatlarini prognozlash, ularning oqibatlarini kamaytirish va iqtisodiy risklarni boshqarishning dolzarbligini yanada oshiradi. Hozirgi kunda sel falokatlarini bashorat qilish va ularning iqtisodiy oqibatlarini tahlil qilishda mavjud usul va modellar to'liq samara bermayapti, bu esa tabiiy ofatlar natijasida ko'riladigan zararlarning oldini olishda qiyinchiliklar tug'dirmoqda. Ko'pgina prognozlash tizimlari asosan gidrologik va meteorologik ma'lumotlarga tayanadi, ammo geografik hududning o'ziga xos relyefi, tuproq tarkibi va aholi punktlarining joylashuvi kabi omillarni kompleks ravishda tahlil qilish imkoniyatlari cheklangan. Ayniqsa, tezkor va aniq hududiy tahlil qilish uchun zarur bo'lgan grafik modellashtirish usullari iqtisodiy risk tahliliga integratsiya qilinmagan. Natijada, sel falokatlarining potentsial tarqalishini vizualizatsiya qilish va ularning mahalliy infratuzilma, qishloq xo'jaligi hamda aholiga yetkazishi mumkin bo'lgan iqtisodiy zararni aniq baholash imkoniyati cheklangan. Ushbu muammolar sel falokatlarini modellashtirishda ilg'or algoritmik yondashuvlarni qo'llash, ularni GIS ma'lumotlari bilan bog'lash va iqtisodiy tahlil usullari bilan integratsiyalash zaruratini keltirib chiqarmoqda. Sel falokatlarini modellashtirish va ularning iqtisodiy oqibatlarini tahlil qilish bo'yicha jahon miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar amalga oshirilgan. Masalan, J. Smith (2015) o'zining ishida DEM (Digital Elevation Mo ...