KURS ISHI

KIRISH Jahon derivativlar bozorining umumiy hajmi 2023-yil yakunlariga ko'ra 610 trillion AQSh dollaridan oshgani holda [1], ushbu bozorning fyuchers segmenti har kungi o'rtacha savdo hajmi bo'yicha 2022-yilda 100 trillion AQSh dollaridan ortiq qiymatni tashkil etgan [2]. Bu ko'rsatkichlar fyuchers operatsiyalarining global moliyaviy tizimdagi muhim rolini yaqqol ko'rsatadi. O'zbekistonda esa valyuta bozorining yillik aylanmasi 2023-yilda 20 milliard AQSh dollaridan oshgan bo'lsa-da [3], xomashyo va moliya bozorlarida narx risklarini boshqarishga qaratilgan standartlashtirilgan fyuchers shartnomalari bozori hali shakllanmagan. Misol uchun, mamlakatimiz paxta tolasi, oltin, mis kabi xomashyo mahsulotlari eksportida muhim o'ringa ega bo'lishiga qaramay, bu mahsulotlar uchun narx xavflarini minimallashtirish imkoniyatlari cheklangan. Xususan, 2023-yilda O'zbekistonning oltin eksporti 8,1 milliard dollarni tashkil etdi [4], biroq jahon bozoridagi narx o'zgarishlaridan himoyalanish uchun samarali moliyaviy vositalar mavjud emas. Xalqaro tajribada fyuchers shartnomalari nafaqat narx riskini kamaytirish, balki investitsion jozibadorlikni oshirish va bozor likvidligini ta'minlashda ham muhim rol o'ynaydi. Hozirgi kunda O'zbekiston iqtisodiyotining liberallashuvi va integratsiyalashuvi jarayonlari jadal kechmoqda. Jumladan, so'nggi besh yilda mamlakatning yalpi ichki mahsuloti o'rtacha 5% dan yuqori sur'atlarda o'sib bormoqda [5]. Bu esa valyuta kurslari, foiz stavkalari va xomashyo narxlarining o'zgaruvchanligini oshirib, xo'jalik subyektlari uchun moliyaviy xatarlarni kuchaytirmoqda. Ayniqsa, global miqyosdagi iqtisodiy notinchliklar, xomashyo narxlarining yuqori volatilligi (masalan, 2022-yilda neft narxlarining yil davomida 30% dan oshiq o'zgarishi [6]), valyuta kurslarining o'zgaruvchanligi (2023-yilda so'mning AQSh dollariga nisbatan qariyb 10% ga devalvatsiyasi [7]) korxonalar uchun moliyaviy barqarorlikni ta'minlashda jiddiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ushbu sharoitda, fyuchers operatsiyalari kabi derivativ vositalarni joriy etish, nafaqat narx risklarini samarali boshqarish, balki bozor ishtirokchilari uchun yangi investitsiya imkoniyatlarini yaratish, bozor likvidligini oshirish va iqtisodiy o'sishga xizmat qiladigan strategik ahamiyatga ega. Mavjud nazariy va amaliy bo'shliqlar O'zbekistonda fyuchers bozorini shakllantirish bo'yicha chuqur tadqiqot ...