KURS ISHI

KIRISH So‘nggi yillarda global derivativlar bozorining jadal rivojlanishi kuzatilmoqda, uning umumiy hajmi 2023-yil oxiriga kelib 750 trillion dollardan oshdi [1]. Xususan, fyuchers shartnomalari bozori dunyo bo‘ylab kundalik savdo hajmi 30 trillion dollarga yetgan holda, moliyaviy barqarorlik va risklarni boshqarishda muhim rol o‘ynamoqda [2]. O‘zbekiston iqtisodiyotida ham kapitallashuv va moliyaviy bozorlarning rivojlanishi dinamik tendensiyalarga ega bo‘lib, fond bozori aylanmasi 2023-yilda 20% ga o‘sib, 10 trillion so‘mga yetdi [3]. Biroq, mamlakatda zamonaviy derivativ vositalarining yetarli darajada rivojlanmaganligi narxlar o‘zgaruvchanligidan himoyalanish, likvidlikni oshirish va investitsion imkoniyatlarni kengaytirish borasidagi dolzarb muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ushbu holat, ayniqsa, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, xomashyo va valyuta bozorlarida narx risklarini minimallashtirish zaruriyatini oshirib, fyuchers operatsiyalarini O‘zbekiston moliyaviy tizimiga integratsiya qilish bo‘yicha chuqur tadqiqotlar o‘tkazishni taqozo etadi. Hozirgi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotining ochiqligi va jahon bozorlariga integratsiyalashuvi jarayonida tovar-xomashyo, valyuta va fond bozorlarida yuqori volatillik kuzatilmoqda. Masalan, 2023-yilda O‘zbekiston tovar-xomashyo birjasida paxta narxlarining 15% gacha, valyuta kursining esa 5% gacha o‘zgaruvchanligi kuzatildi [4]. Bu esa ishlab chiqaruvchilar, eksportchilar va importchilar uchun sezilarli moliyaviy xatarlarni yuzaga keltirmoqda. Mavjud moliyaviy infratuzilma ushbu risklarni samarali boshqarish uchun yetarli vositalarga ega emas, chunki mamlakatda an’anaviy moliyaviy xizmatlar ustunlik qiladi va derivativlar bozori hali shakllanmagan. Fyuchers operatsiyalarini joriy etish orqali narxlarni prognozlash, xedjirlash imkoniyatlarini yaratish, investitsion muhitni yaxshilash va moliyaviy bozorlar likvidligini oshirish kabi muammolarni hal etish mumkin. Ayniqsa, global miqyosda raqobatbardoshlikni oshirish va kapital oqimlarini jalb qilish nuqtai nazaridan bu vositalarning ahamiyati ortib bormoqda. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda keng tadqiq qilingan bo‘lib, ko‘plab olimlar fyuchers operatsiyalarining nazariy va amaliy jihatlariga katta e’tibor qaratgan. Jumladan, F. Black va M. Scholes (1973) opsion va fyuchers shartnomalarini baholash modelini ishlab chiqdilar, bu moliyaviy derivativ ...