KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda sanoat ishlab chiqarish hajmi 6,0% ga o'sgan bo'lsa, kimyo sanoati sohasi ushbu o'sishda muhim o'rin tutdi, chunki bu sohadagi gazsimon moddalar ishlab chiqarish hajmi 2022-yilga nisbatan 8,5% ga oshdi [1]. Tabiiy gaz iste'moli mamlakat bo'ylab 52,7 milliard kub metrga yetdi, bu esa aholi va sanoat tarmoqlarida gazdan foydalanishning kengayib borayotganini ko'rsatadi [2]. Shu bilan birga, neft va gaz konlarida, qayta ishlash zavodlarida hamda transport infratuzilmasida yong'in va portlash xavfining mavjudligi har yili o'rtacha 15-20 ta holatda texnogen avariyalarga sabab bo'lmoqda, bu esa iqtisodiyotga 5-10 milliard so'm miqdorida zarar yetkazmoqda va inson resurslariga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda [3]. Xalqaro miqyosda, global kimyo sanoati bozori 2023-yilda 4,7 trillion AQSH dollarini tashkil etib, yiliga o'rtacha 3,5% o'sishi prognoz qilinmoqda, bu esa gazsimon mahsulotlarning ishlab chiqarilishi va iste'molining oshishiga olib keladi [4]. Bunday sharoitda, gazsimon moddalarni saqlash, tashish va ulardan foydalanishda yong'in va portlash xavfsizligi masalalari nafaqat texnik, balki ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Hozirgi kunda sanoat obyektlarida, ayniqsa neft-gaz, kimyo va energetika sohalarida texnogen avariyalarning oldini olish dolzarb muammo bo'lib qolmoqda, chunki mavjud xavfsizlik standartlari va monitoring tizimlari har doim ham to'liq samaradorlikni ta'minlamaydi. Gazsimon moddalarning yonish va portlash xususiyatlarini chuqur o'rganish, ularning xavflilik darajasini aniq baholash va shu asosda samarali profilaktika choralarini ishlab chiqishga ehtiyoj katta. Shuningdek, mavjud qonunchilik bazasi va me'yoriy hujjatlar ba'zi hollarda zamonaviy texnologiyalar va yangi turdagi gazlar bilan ishlash sharoitlariga mos kelmayapti. Global iqlim o'zgarishlari va energiya iste'molining o'sishi fonida gazsimon yoqilg'ilarga bo'lgan talabning ortishi bilan birga, favqulodda vaziyatlarning oldini olish va ularni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish zarurati yanada kuchaymoqda. Gazsimon moddalarning yonish va portlash xususiyatlari sohasida chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Akademik Nikolay Semenov (1956 yilgi Nobel mukofoti laureati) zanjir reaksiyalari nazariyasini ishlab chiqib, yonish jarayonlarining mexanizmlarini tushunishga asos soldi [5]. Bernard Lewis va Guenther von Elbe (1 ...