KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 15-dekabrdagi "O'zbekiston Respublikasida sanoat xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi 667-sonli qaroriga ko'ra, sanoatda yongʻin va portlash xavfsizligini ta'minlash ustuvor vazifa etib belgilangan [1]. O'zbekistonda 2023-yilda qayd etilgan 15 mingdan ortiq yongʻin hodisalarining taxminan 18% ga yaqini gaz-havo aralashmalarining noto'g'ri ekspluatatsiyasi bilan bog'liq bo'lib, bu hodisalar natijasida umumiy iqtisodiy zarar 25 milliard so'mdan oshgan [2]. Ayniqsa, sanoat ob’ektlarida tabiiy gaz va suyultirilgan uglevodorod gazlaridan foydalanish hajmining yildan yilga ortib borayotgani [3], gazsimon moddalarni yonish va portlash xususiyatlarini chuqur o'rganish va ularning oldini olish mexanizmlarini takomillashtirishni dolzarb qilib qo'yadi. Gazsimon moddalarni yonish va portlash xususiyatlarini ilmiy-nazariy jihatdan o'rganish nafaqat ishlab chiqarish jarayonlarining xavfsizligini ta'minlash, balki aholi punktlarida ham favqulodda vaziyatlarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzu bo'yicha olib borilayotgan tadqiqotlar, xavfli ishlab chiqarish ob’ektlarida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan portlash va yongʻin xavflarini baholash, prognozlash hamda ularning oqibatlarini minimallashtirish bo'yicha samarali chora-tadbirlarni ishlab chiqishga xizmat qiladi. Mavzuning hozirgi kundagi ahamiyati, ayniqsa, O'zbekistonda kimyo, neft-gaz va energetika sanoati tarmoqlarining jadal rivojlanishi sharoitida yanada ortib bormoqda, chunki bu sohalardagi har bir xavfsizlik kamchiligi inson hayoti, salomatligi va atrof-muhit uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin [4]. Gazsimon moddalarni yonish va portlash xususiyatlari bo'yicha ilmiy tadqiqotlar jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan o'rganilgan. Masalan, Richard S. Feynman (1964) kvant elektrodinamikasi sohasidagi ishlari bilan bir qatorda, yonish jarayonlarida molekulyar darajadagi energiya almashinuvini tushuntirib bergan [5]. Aleksandr G. Merjanov (1981) o'z tadqiqotlarida yonishning termodinamik asoslarini, ayniqsa, portlash jarayonlarida issiqlik ajralishi va zarba to'lqinlarining shakllanish mexanizmlarini chuqur tahlil qilgan [6]. John H.S. Lee (1984) detonatsiya nazariyasiga katta hissa qo'shib, detonatsiya to'lqinlarining tuzilishi va ularning yonish tezligiga ta'sirini eksp ...