KURS ISHI

KIRISH Jahon global savdo aylanmasi 2023-yilda qariyb 32 trillion AQSH dollarini tashkil etgan [1], bu ko'rsatkich global iqtisodiy o'zaro bog'liqlikning tobora ortib borayotganini va boshqaruv mexanizmlariga bo'lgan ehtiyojni yaqqol ko'rsatadi. O'zbekistonning tashqi savdo aylanmasi esa 2023-yilda 62.6 milliard dollarga yetib [2], avvalgi yilga nisbatan 16.5% o'sishni qayd etdi. Bu o'sish O'zbekistonning global iqtisodiy tizimga integratsiyalashuvining jadallashayotganligini ko'rsatib, mamlakatning xalqaro munosabatlardagi ishtirokini va global boshqaruv jarayonlaridagi faolligini oshirish zaruratini yuzaga keltiradi. Shuningdek, 2023-yilda O'zbekistonga kiritilgan to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar hajmi 9.8 milliard dollarni tashkil etdi [3], bu esa barqaror investitsiya muhitini ta'minlash va xalqaro hamkorlikni chuqurlashtirish uchun samarali global boshqaruv yondashuvlarini talab qiladi. Bugungi kunda global iqlim o'zgarishi, pandemiyalar, xalqaro terrorizm, transchegaraviy jinoyatchilik, kiberxavfsizlik tahdidlari va resurslar tanqisligi kabi muammolar milliy chegaralar doirasida hal etib bo'lmaydigan darajada murakkablashdi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, COVID-19 pandemiyasi davrida global iqtisodiyotga 13 trillion dollardan ortiq zarar yetgan [4], bu esa global miqyosdagi muammolarni hal qilish uchun muvofiqlashtirilgan harakatlar zarurligini isbotladi. Markaziy Osiyo mintaqasida suv resurslari taqchilligi 2050-yilgacha 30% ga oshishi prognoz qilinmoqda [5], bu mintaqaviy va global boshqaruv mexanizmlarini mustahkamlashni talab etadi. Mavjud global boshqaruv tuzilmalari ushbu murakkab tahdidlarga to'liq javob bera olmasligi, ba'zi muammolarning siyosiy irodaning yetishmasligi yoki manfaatlar to'qnashuvi tufayli hal etilmay qolayotgani mazkur mavzuni ayniqsa dolzarb qiladi. Global boshqaruv muammolari bo'yicha ilmiy tadqiqotlar dunyo miqyosida faol olib borilmoqda. Masalan, J. Rosenau (1990) o'zining "Turbulence in World Politics" asarida davlatlararo munosabatlarning murakkablashishini va davlat-markazli yondashuvdan ko'p aktyorli global boshqaruv kontseptsiyasiga o'tish zaruratini ta'kidlagan [6]. A. Hurrell (2007) esa "On Global Order" kitobida global boshqaruvning nazariy asoslarini tahlil qilib, uning samaradorligini oshirish mexanizmlarini o'rgangan [7]. M. Zürn (2018) "A Theory of Global Governance" asarid ...