KURS ISHI

KIRISH Jahon shamol energetikasi bozori hajmi 2023-yilda 100,5 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo‘lib, 2030-yilga borib bu ko‘rsatkich 185,5 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yiliga o‘rtacha 7,7% o‘sishni anglatadi [1]. O‘zbekistonda ham qayta tiklanuvchi energiya manbalariga eʼtibor tobora kuchayib bormoqda; Xalqaro energiya agentligi (IEA) maʼlumotlariga ko‘ra, mamlakatimizning shamol energetikasi salohiyati 520 GVtga baholanadi, bu esa respublika energiya ehtiyojlarini bir necha bor qondirish imkonini beradi [2]. Energetika vazirligi hisobotiga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekistonda shamol elektr stansiyalarining umumiy quvvati 500 MVtga yetgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich 2022-yilga nisbatan 40% o‘sishni ko‘rsatadi [3]. Mamlakatimizda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish bo‘yicha 2030-yilga qadar 25 GVt quvvatga ega quyosh va shamol elektr stansiyalarini ishga tushirish strategiyasi amalga oshirilmoqda [4]. Hozirgi kunda energiya xavfsizligi va iqlim o‘zgarishi muammolari global miqyosda dolzarb bo‘lib turgan bir paytda, shamol energetikasi barqaror rivojlanishning muhim omili sifatida ajralib chiqmoqda. Gorizontal o‘qli shamol turbinalarining quvvat koeffitsiyentini maksimal darajada oshirish orqali ularning samaradorligini oshirish masalasi zamonaviy shamol energetikasining eng asosiy muammolaridan biridir. Mavjud shamol turbinalarining quvvat koeffitsiyentlari nazariy Betz chegarasidan (59.3%) ancha past bo‘lib, o‘rtacha 35-45% atrofida joylashgan [5]. Ushbu bo‘shliqni qisqartirish, turbinalarning iqtisodiy samaradorligini oshirish va elektr energiyasi ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish imkonini beradi. Jumladan, O‘zbekiston sharoitida, shamol tezligi nisbatan past bo‘lgan hududlarda ham energiya ishlab chiqarishni optimallashtirish uchun turbina samaradorligini oshirish ustuvor vazifa hisoblanadi. Bugungi kunda, turli shamol sharoitlariga moslashuvchan, quvvat koeffitsiyenti yuqori bo‘lgan shamol turbinalarini yaratish va ularni samarali boshqarish bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazish zaruriyati yuqori darajada. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha dunyo miqyosida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Albert Betz (1926) o‘zining fundamental ishlarida shamol turbinalarining nazariy maksimal quvvat koeffitsiyentini aniqlagan va Betz chegarasi deb nomlanuvchi nazariyani yaratgan [6]. Hermann Glauert (1935) parrak elemen ...