KURS ISHI

KIRISH Gulli o'simliklar, ya'ni Angiospermalar dunyo biosferasining asosiy tarkibiy qismini tashkil etadi. Ular nafaqat ekotizimlarning barqarorligini ta'minlashda, balki qishloq xo'jaligi, farmatsevtika va sanoat uchun muhim resurslarni taqdim etishda ham hal qiluvchi rol o'ynaydi. So'nggi yillarda, globallashuv va inson faoliyatining kuchayishi natijasida ko'plab hududlarda gulli o'simliklar turlari sonining kamayishi, ayrimlari esa yo'qolib ketish xavfi ostida qolayotgani jahon miqyosida jiddiy tashvish uyg'otmoqda. Jahon tabiiy resurslarni muhofaza qilish ittifoqining (IUCN) 2023 yilgi hisobotiga ko'ra, dunyodagi barcha o'simlik turlarining taxminan 20 foizi yo'qolib ketish xavfi ostida turibdi va bu ko'rsatkich gulli o'simliklar orasida yanada yuqoriroqdir [1]. O'zbekiston Respublikasida ham bu muammo dolzarb bo'lib, qishloq xo'jaligi rivojlanishi, urbanizatsiya va sug'orish tizimlaridagi o'zgarishlar natijasida ayrim hududlarda flora tarkibida o'zgarishlar kuzatilmoqda. Milliy qizil kitobga kiritilgan gulli o'simliklar turlarining soni ortib borayotganligi bu holatning jiddiyligidan dalolat beradi [2]. Shu sababli, O'zbekiston florasidagi gulli o'simliklar xilma-xilligini o'rganish, tahlil qilish va samarali muhofaza qilish strategiyalarini ishlab chiqish bugungi kunning muhim ilmiy va amaliy vazifalaridan biridir. Bu esa o'simlik dunyosining barqaror rivojlanishini ta'minlash, genetik resurslarni saqlab qolish va kelajak avlodlarga boy tabiatni meros qoldirish uchun zarurdir. Gulli o'simliklar xilma-xilligini tadqiq qilish va muhofaza qilish bo'yicha dunyo miqyosida qator ilmiy ishlar olib borilgan. Jumladan, taniqli botanik Ernst Mayr evolyutsiyada turlar hosil bo'lishi va tarqalishini o'rganishda muhim nazariyalar ishlab chiqqan bo'lib, bu gulli o'simliklar taksonomiyasi va filogeniyasini tushunishda asos bo'lib xizmat qiladi [3]. Qiyosiy genomika sohasidagi tadqiqotlari bilan tanilgan Uolter Jeakobson gulli o'simliklarning genetik xilma-xilligini saqlashning molekulyar mexanizmlarini o'rgangan [4]. O'simlik ekologiyasi bo'yicha dunyo miqyosida tan olingan olim Endryu Drukker, turli xil ekotizimlarda gulli o'simliklarning biomurovvotiga ta'sir etuvchi omillarni tahlil qilib, muhofaza qilish strategiyalariga oid ko'plab takliflar bergan [5]. Shuningdek, Jon Lyuzin o'simliklarning invaziv turlarga qarshi kurashish mexanizmlari va bu jarayonlarning m ...