KURS ISHI

KIRISH Analitik kimyoda halaqit beruvchi moddalar masalasi global miqyosda oziq-ovqat xavfsizligi, atrof-muhit monitoringi va farmatsevtika sanoatida mahsulot sifatini ta'minlashda muhim o'rin tutadi. Jahon miqyosida analitik reagentlar bozori hajmi 2023-yilda 34 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo'lib, bu sohaning rivojlanishi bevosita tahlil aniqligi va ishonchliligi bilan bog'liqdir [1]. O'zbekistonning kimyo sanoatida, xususan, "O'zkimyosanoat" AJ tizimiga kiruvchi korxonalarda, mahsulot sifati va xavfsizligini ta'minlash uchun xomashyo va tayyor mahsulotlarni tahlil qilish hajmi so'nggi besh yilda o'rtacha 12% ga oshgan [2]. Bu o'sish, respublikamizda farmatsevtika mahsulotlari ishlab chiqarish hajmining 2022-yilda 3 trillion so'mdan oshishi [3] hamda qishloq xo'jaligi mahsulotlari eksportining 2 milliard AQSH dollariga yetishi [4] fonida ayniqsa dolzarbdir. Ushbu sohalarda mahsulot sifatini nazorat qilishda halaqit beruvchi moddalar sababli yuzaga keladigan xatoliklar katta iqtisodiy yo'qotishlarga olib kelishi mumkin. Halaqit beruvchi moddalarni niqoblash muammosi hozirgi kunda analitik kimyoning eng muhim va dolzarb yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Matritsa effekti va yuqori selektivlik talablarining oshishi sharoitida mavjud tahlil usullari har doim ham optimal aniqlikni ta'minlay olmayapti [5]. Ayniqsa, murakkab matritsali namunalar, masalan, biologik suyuqliklar, tuproq ekstraktlari yoki polikomponentli qotishmalarni tahlil qilishda halaqit beruvchi ionlar natijalarning noto'g'ri bo'lishiga sabab bo'ladi. Mavjud niqoblash reagentlari va usullari universal emasligi, ularning ba'zilari toksikligi, qimmatligi yoki tahlilga qo'shimcha bosqichlarni kiritishi sababli amaliyotda cheklovlar mavjud. Shu bois, yangi, samaraliroq, ekologik xavfsiz va tejamkor niqoblash usullarini ishlab chiqish zamonaviy analitik kimyo oldida turgan asosiy vazifalardan biridir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Akademik J. Stary (1964) niqoblash jarayonida kompleks hosil qiluvchi reagentlarning rolini o'rganib, ekstraksiya usullarida selektivlikni oshirish bo'yicha asosiy prinsiplarni ishlab chiqqan [6]. A. Ringbom (1963) kompleksometrik titrlashda selektivlikni oshirish uchun niqoblash agentlarini tanlash nazariyasini taklif qilgan va bu sohada keng qo'llaniladigan p-funksiyalar tushunchasini ...