KURS ISHI

KIRISH Analitik kimyo fanining asosiy yo'nalishlaridan biri bo'lgan kislota-asosli titrlash usuli sanoat, ekologiya, tibbiyot va farmatsevtika sohalarida keng qo'llaniladi. Jahon miqyosida kimyoviy analiz bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 32,8 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo'lib, bu ko'rsatkichning taxminan 15-20% ini titrlashga oid usullar egallaydi [1]. O'zbekiston Respublikasida kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 34,7 trillion so'mni tashkil etgan [2]. Bu sohada xomashyo va tayyor mahsulot sifatini nazorat qilishda kislota-asosli titrlashning o'rni beqiyosdir. Masalan, oziq-ovqat sanoatida kislotalilikni aniqlash, farmatsevtikada faol modda konsentratsiyasini nazorat qilish va suv tozalash jarayonlarida pH ni optimallashtirish kabi vazifalarda titrlash usullari fundamental ahamiyat kasb etadi [3]. Ushbu usulning aniqligi va samaradorligi ko'plab ishlab chiqarish jarayonlarining optimallashuviga, mahsulot sifatining oshishiga hamda resurslardan oqilona foydalanishga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Hozirgi davrda kislota-asosli titrlash usullari rivojlanishning yangi bosqichida bo'lib, avtomatlashtirilgan tizimlar va kompyuter modellari yordamida titrlash egri chiziqlarini tahlil qilish imkoniyatlari kengaymoqda [4]. Biroq, amaliyotda indikatorlarni tanlashda xatolikka yo'l qo'yish, ekvivalent va oxirgi nuqtalar orasidagi tafovutni to'g'ri baholay olmaslik, shuningdek, titrlash jarayonining harorat va ion kuchlanishi kabi tashqi omillarga bog'liqligini to'liq inobatga olmaslik kabi muammolar hanuz dolzarbligicha qolmoqda [5]. Bu esa tahlil natijalarining aniqligiga salbiy ta'sir ko'rsatib, ishlab chiqarishda moliyaviy yo'qotishlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli, kislota-asosli titrlash nazariy asoslarini, zamonaviy metodologiyalarini va indikatorlardan samarali foydalanish tamoyillarini chuqur o'rganish, mavjud muammolarga yechim topish hamda amaliy qo'llanilishini optimallashtirish zarurati yuzaga kelmoqda. Kislota-asosli titrlash nazariyasi va amaliyoti xalqaro miqyosda ko'plab yetakchi olimlar tomonidan keng o'rganilgan. J.N. Brønsted (1923) kislota va asoslarning proton almashinuviga asoslangan nazariyasini ilgari surib, titrlash jarayonlarining fundamental asoslarini shakllantirdi [6]. T.M. Lowry ham Brønsted bilan birga kislota-asos nazariyasini ishlab chiqdi va uning amaliy ahamiyatini ko'rsatib berdi [7]. G.N. Lewis ...