KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi yalpi ichki mahsulotining qariyb 26%i sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hissasiga to‘g‘ri keldi, bu esa iqtisodiy o‘sishning asosiy drayverlaridan biri ekanligini ko‘rsatadi [1]. Ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va raqobatbardoshlikni ta’minlashda xarajatlarni samarali boshqarish, ayniqsa, har bir mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan o‘zgaruvchan xarajatlar hisobi muhim ahamiyat kasb etadi. Jahon miqyosida o‘zgaruvchan xarajatlar hisoboti tizimini qo‘llovchi kompaniyalar o‘z operatsion samaradorligini o‘rtacha 15-20% ga oshirganligi va bu ularning bozor ulushini kengaytirishga xizmat qilgani kuzatilgan [2]. Ayniqsa, global miqyosdagi oziq-ovqat va ichimliklar sanoati bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 9.2 trillion AQSH dollarini tashkil etib [3], ushbu sektor ichida xarajatlarni aniq hisoblash va optimallashtirish korxonalarning barqaror rivojlanishi uchun hal qiluvchi omilga aylangan. O‘zbekistonda ham xuddi shunday dinamika kuzatilmoqda; masalan, 2023-yilda oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 2022-yilga nisbatan 7.8% ga o‘sgan [4]. Bu esa mamlakatimiz korxonalari uchun xarajatlarni, ayniqsa, o‘zgaruvchan xarajatlarni chuqur tahlil qilish va boshqarish zarurligini yanada oshiradi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida kuzatilayotgan yuqori inflyatsiya darajasi va xomashyo narxlarining o‘zgaruvchanligi sharoitida korxonalar uchun har bir mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan o‘zgaruvchan xarajatlarni aniq hisoblash strategik ahamiyat kasb etmoqda [5]. Bu, o‘z navbatida, mahsulot tannarxini to‘g‘ri shakllantirish, narxlarni optimallashtirish, rentabellikni oshirish va raqobatbardosh ustunlikka erishish imkonini beradi. Biroq, ko‘plab korxonalarda o‘zgaruvchan xarajatlarni hisoblash va boshqarish tizimlari hali ham eskirgan usullar orqali amalga oshirilmoqda, bu esa ishlab chiqarish samaradorligini pasaytirib, foyda marjasini kamaytirishga olib keladi [6]. Shu bois, mazkur tadqiqot har bir mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan o‘zgaruvchan xarajatlarni hisoblashning zamonaviy usullarini o‘rganish va amaliyotga joriy etish orqali ushbu muammolarni bartaraf etishga qaratilgan. Ushbu mavzu korxonalar oldida turgan xarajatlarni kamaytirish, ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va bozorda o‘z mavqeini mustahkamlash kabi dolzarb masalalarga yechim topish imkonini beradi. Mavzuning o‘rganilga ...