KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekistonda avtotransport vositalari soni 3,5 milliondan oshgan bo‘lib, bu o‘tgan yilga nisbatan 10% dan ortiq o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Ayni paytda, yo‘l-transport hodisalari (YTH) statistikasi jiddiy tashvish uyg‘otmoqda: 2023-yilda qayd etilgan YTHlarning qariyb 30%i yo‘l belgilari talablariga rioya qilmaslik yoki ularni noto‘g‘ri idrok etish bilan bog‘liq bo‘lgan [2]. Ushbu raqamlar haydovchilarning yo‘l belgilari bilan o‘zaro ta’sirining samaradorligini, xususan, axborotni idrok etish tezligini ilmiy asosda tahlil qilish va optimallashtirish zarurligini yaqqol ko‘rsatadi. Jahon miqyosida esa, ergonomika yechimlari transport sohasida yo‘l harakati xavfsizligini 15-20% ga oshirish imkoniyatiga ega ekanligi tadqiqotlarda ko‘rsatilgan [3]. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb etadi, chunki avtomobil transporti infratuzilmasining jadal rivojlanishi, shaharlar aholisi zichligining oshishi va avtomobillar sonining ko‘payishi yo‘l harakati xavfsizligiga qo‘shimcha talablar qo‘ymoqda. Haydovchining axborotni, jumladan, yo‘l belgilarini qabul qilish, qayta ishlash va unga munosabat bildirish tezligi yo‘l harakati xavfsizligining muhim omili hisoblanadi. Ergonomika fanining ushbu sohadagi qo‘llanilishi, haydovchi xulq-atvori, vizual idrok va kognitiv yuklama kabi omillarni hisobga olgan holda, yo‘l belgilari dizayni va joylashuvini optimallashtirish orqali YTHlarning oldini olishga xizmat qiladi. Mavjud muammolar qatoriga yo‘l belgilarining bir xil standartga ega emasligi, yetarli darajada ko‘rinmasligi, murakkab axborotni tez uzata olmasligi va haydovchilarning turli yosh, tajriba va madaniy xususiyatlarini inobatga olmasligi kiradi. Ushbu kamchiliklar haydovchining reaksion vaqtini uzaytirib, xavfli vaziyatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Yo‘l belgilari va haydovchi o‘rtasidagi axborot almashinuvining samaradorligi masalasi jahon miqyosida ko‘plab tadqiqotlarga mavzu bo‘lgan. Misol uchun, **Wickens, C.D.** (2002) kognitiv yuklama nazariyasini ishlab chiqib, haydovchining vizual idroki va diqqatni taqsimlash qobiliyatiga ta’sir etuvchi omillarni batafsil o‘rgangan [4]. Uning tadqiqotlari haydovchining turli vaziyatlarda qanchalik samarali axborotni qabul qila olishini aniqlashga yordam beradi. **Shinar, D.** (1984) yo‘l belgilari dizaynining haydovchi reaksiyasiga ta’sirini tahlil qilib, belgilardagi piktogrammalar va ma ...