KURS ISHI

KIRISH Hayvon populyatsiyalari dinamikasini o‘rganish ekologik barqarorlikni ta’minlash, biologik xilma-xillikni saqlash va insoniyatning tabiat bilan o‘zaro munosabatlarini optimallashtirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda "Qizil kitob"ga kiritilgan hayvon turlarining soni 2018-yilga nisbatan o‘rtacha 12% ga kamayganligi kuzatildi, bu esa ayrim noyob turlar populyatsiyasining xavotirli darajada qisqarayotganidan dalolat beradi [1]. Xalqaro miqyosda esa, Global Yovvoyi tabiat fondi (WWF) ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi 50 yil ichida umurtqali hayvonlar populyatsiyasi o‘rtacha 69% ga kamaygan [2]. Bu raqamlar hayvon populyatsiyasi dinamikasini tushunish va samarali boshqaruv strategiyalarini ishlab chiqishga bo‘lgan global va mahalliy ehtiyojni yaqqol ko‘rsatadi. Populyatsiyalarning o‘sishi, pasayishi, tarqalishi va yosh-jinsiy tarkibidagi o‘zgarishlar ekotizim xizmatlariga, qishloq xo‘jaligiga va hatto iqlim o‘zgarishlariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, populyatsiya dinamikasidagi buzilishlar invaziv turlarning tarqalishiga, endemik turlarning yo‘q bo‘lib ketishiga va butun ekotizimning disbalansiga olib keladi [3]. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki inson faoliyati natijasida yashash joylarining parchalanishi, iqlim o‘zgarishlari, brakonerlik va ifloslanish kabi omillar hayvon populyatsiyalariga misli ko‘rilmagan bosim o‘tkazmoqda. O‘zbekistonda chorvachilikning intensiv rivojlanishi va qishloq xo‘jaligi yerlarining kengayishi natijasida yovvoyi hayvonlarning tabiiy yashash joylari hajmi so‘nggi o‘n yillikda 15-20% ga qisqargani hisobga olinsa [4], bu holat populyatsiya dinamikasidagi muammolarning chuqur ildiz otganligini ko‘rsatadi. Mavjud muammolar – populyatsiya sonini aniq baholash metodologiyalarining yetishmasligi, turli turlar o‘rtasidagi raqobatni prognoz qilish qobiliyatining zaifligi, shuningdek, populyatsiyalar dinamikasini uzoq muddatli rejalashtirishga integratsiya qilishda qiyinchiliklar – hal etilmagan holda qolmoqda. Bu esa nafaqat ekologik muvozanatni buzadi, balki qishloq xo‘jaligi va o‘rmon xo‘jaligi kabi iqtisodiyotning muhim tarmoqlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi [5]. Hayvon populyatsiyasi dinamikasi sohasidagi tadqiqotlar dunyoning yetakchi olimlari tomonidan keng qamrovda olib borilgan. Charles Darwin (1859) o‘zining "Turlarning kelib chiqishi" asarida tabiiy tanla ...