KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotida mehnat bozorining dinamikasi va ishchi kuchi samaradorligini ta'minlash bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biridir. Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, jahon mehnat bozorida ishchi kuchi samaradorligi ko'rsatkichlari yiliga o'rtacha 2-3% ga o'smoqda [1], biroq ushbu o'sish sur'ati mintaqalar va tarmoqlar bo'yicha sezilarli farq qiladi. O'zbekistonda esa, so'nggi yillarda amalga oshirilayotgan keng ko'lamli islohotlarga qaramasdan, mehnat samaradorligini oshirish, ayniqsa, tadbirkorlik sub'ektlarida xodimlarning motivatsiyasini to'g'ri shakllantirish masalasi dolzarb bo'lib qolmoqda. Davlat statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda O'zbekistonda yalpi ichki mahsulotning jon boshiga to'g'ri keladigan ulushi 22,3 million so'mni tashkil etdi [2], biroq ushbu ko'rsatkichning yanada o'sishi uchun ishchi kuchi salohiyatidan samarali foydalanish zarur. Xususan, mehnat jarayonida xodimlarning passivlik darajasi, ishdan qoniqishning pastligi va ishdan bo'shash ko'rsatkichlarining yuqoriligi (ayrim tarmoqlarda yillik 15-20% gacha yetishi mumkin [3]) masalalariga e'tibor qaratish muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun ichki va tashqi motivatsiya omillarini chuqur o'rganish va ularni optimallashtirish strategiyalarini ishlab chiqish bugungi kun iqtisodiy taraqqiyotining muhim sharti hisoblanadi. Ichki va tashqi motivatsiya masalalarini o'rganish psixologiya va menejment fanlarining asosiy yo'nalishlaridan biri bo'lib, bu borada keng ko'lamli nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borilgan. G'arb olimlaridan Edvard L. Desi va Richard M. Ryanni o'z-o'zini aniqlash nazariyasining (Self-determination theory) asoschilari sifatida tilga olish joiz. Ular insonning ichki motivatsiyasini, jumladan, o'zini boshqarish, qobiliyatlarini rivojlantirish va aloqadorlikni his qilish istagini tahlil qilib, bu omillar faoliyatga bo'lgan qiziqish va samaradorlikka qanday ta'sir ko'rsatishini aniqladilar [4]. Albert Bandura ijtimoiy-kognitiv nazariyasi doirasida o'z-o'zini samaradorlik (self-efficacy) tushunchasini ishlab chiqib, shaxsning o'z qobiliyatlariga bo'lgan ishonchi motivatsiyani shakllantirishdagi rolini ta'kidladi [5]. Edvin A. Lok va Gary P. Latham esa maqsadga erishish nazariyasi (Goal-setting theory) orqali aniq, qiyin va qabul qilingan maqsadlarning motivatsiyani oshirishdagi ahamiyatini ko'rsatib berdi [6]. Abraham Maslouning e ...