KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2023) ma'lumotlariga ko'ra, mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 2022-yilda 80,4 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo'lib, bu so'nggi besh yilda o'rtacha yillik 5,5% o'sishni ko'rsatmoqda [1]. Aholining real daromadlari esa 2023-yilning dastlabki uch choragida 8,3% ga oshgan [2]. Biroq, BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP) hisobotlariga ko'ra, O'zbekistonda aholining 11% dan ortig'i kambag'allik chegarasida yashamoqda [3], bu esa asosiy ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarni qondirishda jiddiy muammolar mavjudligini anglatadi. Global miqyosda esa, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) (2023) ma'lumotlariga ko'ra, dunyo aholisining qariyb 9,2% surunkali ochlikdan aziyat chekmoqda [4], bu esa oziq-ovqat, ta'lim, sog'liqni saqlash va boshqa fundamental ehtiyojlar borasidagi dolzarb muammolarni yaqqol ko'rsatib turibdi. Shu bilan birga, BMT Inson Taraqqiyoti Indeksi (HDI) bo'yicha O'zbekiston 2021-yilda 191 mamlakat orasida 101-o'rinni egalladi, bu esa aholining ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarini yanada samaraliroq qondirish zaruratini taqozo etadi [5]. Ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarning doimiy yuksalishi, ya'ni ularning son va sifat jihatidan murakkablashib borishi, zamonaviy iqtisodiy rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biridir. Bugungi kunda iste'molchilar nafaqat asosiy moddiy ne'matlarga, balki yuqori sifatli xizmatlarga, innovatsion mahsulotlarga, ekologik toza muhitga, sifatli ta'lim va sog'liqni saqlashga bo'lgan talablarni ham ilgari surmoqda. Mazkur talablarning tezkor o'zgarishi va yangi ehtiyojlarning paydo bo'lishi iqtisodiyot nazariyasi oldiga ehtiyojlar dinamikasini chuqur o'rganish, ularning shakllanish mexanizmlarini tushunish va optimal qondirish yo'llarini izlash vazifasini qo'ymoqda. Aks holda, ijtimoiy-iqtisodiy beqarorlik, resurslardan samarasiz foydalanish va aholi turmush darajasining pasayishi kabi salbiy oqibatlar yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli, ehtiyojlar yuksalishi jarayonini kompleks tahlil qilish, uning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishga ta'sirini baholash hamda ularni qondirish bo'yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqish bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi keng doiradagi olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Xususan, Abraham Maslow (1943) inson ehtiyojlarini besh pog'onali piramida shaklida tasniflovchi "e ...