KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda yalpi ichki mahsulot (YaIM) 6% ga o‘sib, aholi jon boshiga 2600 AQSH dollaridan oshdi [1], bu so‘nggi yillardagi barqaror iqtisodiy rivojlanish tendensiyasini aks ettiradi. Shu bilan birga, 2024-yil yanvar holatiga ko‘ra, mamlakatimiz Iqtisodiy erkinlik indeksida 176 ta davlat orasida 115-o‘rinni egallab, 56.6 ballga ega bo‘ldi [2], bu esa erkinlik darajasi o‘rtachadan past ekanligidan dalolat beradi. Xususan, mulk huquqini himoya qilish, sud tizimi mustaqilligi va hukumatning iqtisodiyotga aralashuvi darajasida muhim kamchiliklar saqlanib qolmoqda [3]. Bu ko‘rsatkichlar iqtisodiy erkinlikning, shaxslarning iqtisodiy faoliyatida cheklovlar minimal bo‘lgan holatining, iqtisodiy rivojlanishga ta’siri masalasi naqadar dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Jahon bankining "Doing Business" hisobotlariga ko‘ra, biznes muhitini yaxshilash va tadbirkorlik erkinligini oshirish 1% ga ortishi mamlakat YaIMini o‘rtacha 0.5-0.8% ga oshirishi mumkin [4]. O‘zbekiston uchun bu ko‘rsatkichlar iqtisodiy erkinlikni yanada oshirish orqali barqaror va inklyuziv rivojlanishga erishish uchun katta salohiyat mavjudligini anglatadi. Ushbu tadqiqot mavzusi bugungi kunda ayniqsa muhimdir, chunki O‘zbekiston globallashuv sharoitida iqtisodiy islohotlarni faol amalga oshirmoqda va raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirishga intilmoqda. Mulk huquqining to‘liq himoyalanmaganligi, korrupsiyaning ba’zi sohalarda saqlanib qolishi [5] va davlatning iqtisodiyotdagi ulushining hali ham yuqoriligi [6] iqtisodiy erkinlikni cheklovchi asosiy omillar bo‘lib qolmoqda. Bu omillar xorijiy investitsiyalar oqimiga [7], kichik va o‘rta biznesning rivojlanishiga [8] hamda innovatsiyalarning joriy etilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, mamlakatning barqaror iqtisodiy o‘sishini ta’minlash, aholi turmush darajasini oshirish va global iqtisodiyotga samarali integratsiya qilish uchun iqtisodiy erkinlikning amaldagi holatini chuqur tahlil qilish, uning iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini baholash va amaliy takliflar ishlab chiqish zarurati ortib bormoqda. Mazkur tadqiqot shu muammolarni ilmiy asosda tahlil qilish va ularga yechim topishga qaratilgan. Iqtisodiy erkinlik va iqtisodiy rivojlanish o‘rtasidagi bog‘liqlik masalasi jahon miqyosida ko‘plab taniqli iqtisodchilar tomonidan keng o‘rganilgan. Milton Fridman (1962) o‘zining "Kapitalizm va erkinlik" asarida ...