KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasining yalpi ichki mahsuloti (YIM) 90 milliard dollardan oshdi [1], bu so‘nggi besh yillikda o‘rtacha 5,5% o‘sish sur’atini ko‘rsatadi [2]. Shu bilan birga, mamlakatda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan YIM ko‘rsatkichi 2500 AQSH dollariga yaqinlashdi [3], bu rivojlanayotgan mamlakatlar orasida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Resurslarning cheklanganligi sharoitida iqtisodiy samaradorlikni oshirish va aholi ehtiyojlarini to‘laqonli qondirish masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Xususan, sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 5.6% ga o‘sgan bo‘lsa-da [4], aholining uy-joyga bo‘lgan ehtiyoji hamon yuqori darajada qolmoqda, ya’ni 2023-yilda qurilgan uy-joylar soni aholining o‘sish sur’atiga nisbatan 15% ga kamroq bo‘lgan [5]. Energetika resurslariga bo‘lgan talab ham yildan-yilga ortib bormoqda; 2023-yilda elektr energiyasi iste’moli 78 milliard kVt/soatni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 8% ga oshdi [6], bu resurslardan samarali foydalanish zarurligini yaqqol ko‘rsatadi. Mazkur tadqiqot mavzusining dolzarbligi, ayniqsa, hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida iqtisodiy resurslarni boshqarish va ehtiyojlarni qondirishning yangi usul va yondashuvlarini talab qilishi bilan belgilanadi. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda aholi sonining o‘sishi va iqtisodiy faoliyatning kengayishi tabiiy resurslarga bo‘lgan bosimni oshirib, cheklangan resurslardan yanada samaraliroq foydalanishni taqozo etmoqda. Masalan, sug‘oriladigan yer maydonlari cheklanganligi sababli qishloq xo‘jaligida suvni tejovchi texnologiyalarni joriy etish orqali hosildorlikni 20-30% ga oshirish imkoniyatlari mavjud [7]. Shu bilan birga, investitsiyalarni to‘g‘ri yo‘naltirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va institutsional islohotlarni amalga oshirish orqali resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish va aholining yashash sharoitini yaxshilash mumkin. Ushbu muammolar iqtisodiy resurslar va ehtiyojlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilishni talab etadi. Mavzu o‘rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda turli olimlar tomonidan keng tadqiq qilingan. Adam Smit o‘zining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot" asarida mehnat taqsimoti va bozor mexanizmlari orqali resurslarning samarali taqsimlanishini ko‘rsatgan [8]. Al ...