KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda yalpi ichki mahsulotning (YAIM) barqaror o'sishi 2023-yilda 6% ni tashkil etib, sanoat ishlab chiqarish hajmi 5,9% ga, qishloq xo'jaligi esa 4,1% ga oshdi [1]. Bu iqtisodiy resurslardan samarali foydalanishning muhimligini yaqqol ko'rsatmoqda. Jahon iqtisodiyotida energiya resurslari bozori 2022-yilda 10,5 trillion dollarni tashkil etgan bo'lsa, xomashyo va materiallar bozori 3,8 trillion dollardan oshdi [2]. Shu bilan birga, mehnat resurslarining global bozori 2023-yilda 3,5 milliard kishini tashkil etib, ularning samaradorligini oshirish jahon YAIMning o'sishida hal qiluvchi rol o'ynaydi [3]. Iqtisodiy resurslarning taqchilligi, ulardan samarasiz foydalanish va qayta tiklanmaydigan resurslarga qaramlik global miqyosda barqaror rivojlanishga to'sqinlik qiluvchi asosiy muammolardan hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun juda yuqori. Mamlakat iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish, yuqori qo'shimcha qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishni ko'paytirish va energiya samaradorligini oshirish strategik vazifa hisoblanadi [4]. Masalan, O'zbekistonda energiya sarfi YAIM birligiga nisbatan rivojlangan mamlakatlarnikiga qaraganda 2-3 barobar yuqori bo'lib, bu resurslardan foydalanishda katta samarasizlik mavjudligini ko'rsatadi [5]. Shuningdek, qishloq xo'jaligida suv resurslaridan foydalanish samaradorligi pastligi va mehnat resurslari strukturasidagi nomutanosibliklar ham iqtisodiy o'sishga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda [6]. Bu muammolar nafaqat iqtisodiy o'sish sur'atlariga, balki ekologik barqarorlikka ham salbiy ta'sir ko'rsatib, iqtisodiy resurslarni boshqarishning yangi, samarali yondashuvlarini talab etadi. Aynan shu sababli, iqtisodiy resurslarning mazmuni va turlarini chuqur o'rganish hamda ulardan foydalanish samaradorligini oshirish yo'llarini izlash hozirgi zamon iqtisodiyotining eng muhim vazifalaridan biridir. Iqtisodiy resurslar nazariyasi jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida yer, mehnat va kapitalni iqtisodiy o'sishning asosiy omillari sifatida ko'rib chiqqan [7]. Devid Rikardo (1817) iqtisodiy resurslarning cheklanganligi va ulardan samarali foydalanish tamoyillarini "Siyosiy iqtisodiyot va soliqqa tortish tamoyillari" kitobida rivojlantirgan [8]. Alfred Marsha ...