KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekiston yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 6,0% ga o‘sdi va uning hajmi 90 milliard AQSH dollarini tashkil etdi [1]. Investitsiyalarning asosiy kapitalga jalb qilinishi 2023-yilda 20,4% ga oshib, 38,7 milliard AQSH dollariga yetdi, bu esa iqtisodiy o‘sishning muhim drayverlaridan biri bo‘ldi [2]. Davlat budjetining YaIMga nisbati bo‘yicha taqchilligi 2023-yilda 4,0% ni tashkil etgan bo‘lib, bu fiskal barqarorlikni saqlash zaruratini ko‘rsatadi [3]. Ushbu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, davlatning iqtisodiyotdagi o‘rni hali ham muhim bo‘lib qolmoqda, xususan, investitsiya va makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda davlat aralashuvi zarurati mavjud. Shu bilan birga, iqtisodiyotni erkinlashtirish va bozor mexanizmlarini kengaytirish tendensiyasi davom etmoqda, bu esa davlat va bozor o‘rtasidagi optimal muvozanatni topish masalasini yanada dolzarb qiladi. Masalan, 2023-yilda davlat ulushi bo‘lgan korxonalarning umumiy korxonalar sonidagi ulushi 20% atrofida bo‘lib, ular YaIMning sezilarli qismini yaratadi [4], bu esa davlatning iqtisodiyotdagi katta ta’sirini aks ettiradi. Hozirgi sharoitda davlat va bozor o‘rtasidagi muvozanat muammosi ayniqsa muhim ahamiyat kasb etmoqda, chunki jahon iqtisodiyotida tezkor o‘zgarishlar, global inqirozlar va raqamlashtirish jarayonlari kuzatilmoqda. Bozor mexanizmlarining o‘zi ayrim hollarda, xususan, jamoat tovarlarini ta’minlash, tashqi samaralarni boshqarish va monopoliyalarga qarshi kurashishda samaradorlikni ta’minlay olmaydi [5]. Ayni paytda davlat aralashuvi ham o‘ziga xos muvaffaqiyatsizliklarga ega bo‘lishi mumkin, masalan, byurokratiya, samarasiz resurs taqsimoti va korrupsiya kabi muammolar yuzaga kelishi mumkin [6]. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan, davlat ulushini kamaytirish, xususiylashtirishni jadallashtirish va raqobat muhitini yaxshilash choralari [7], davlat va bozor o‘rtasidagi optimal o‘zaro ta’sir mexanizmlarini izlashni talab etadi. Ushbu muvozanatni to‘g‘ri topish iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, aholi farovonligini oshirish va barqaror rivojlanishga erishish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Davlat va bozor o‘rtasidagi muvozanat masalalari iqtisodiyot nazariyasida keng o‘rganilgan. John Maynard Keynes (1936) o‘zining "Ish bilan bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida inqiroz davrida davlatning iqtisodiyotga aralashuvi zarurligini asoslab berdi, bu esa k ...