KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda jahon savdo hajmi 30 trillion dollarni tashkil etdi, bu ko'rsatkich global yalpi ichki mahsulotning (YIM) qariyb 30 foiziga tengdir [1]. O'zbekistonning tashqi savdo aylanmasi esa 2023-yilda 62,6 milliard dollarga yetib, 2022-yilga nisbatan 22,2% ga o'sishni ko'rsatdi [2]. Shu bilan birga, O'zbekistonning umumiy eksport hajmi 24,5 milliard dollarni tashkil etgan bo'lsa, import hajmi 38,1 milliard dollarga yetib, salbiy savdo balansi 13,6 milliard dollarga teng bo'ldi [2]. Ushbu statistik ma'lumotlar global iqtisodiyotda va xususan O'zbekiston uchun savdo siyosatining o'ta muhimligini ko'rsatib, davlatning iqtisodiy farovonligi bevosita eksport va import operatsiyalari bilan bog'liqligini yaqqol namoyon etadi. Bunday sharoitda, o'tmishdagi iqtisodiy maktablar, xususan merkantilizm g'oyalarini qayta tahlil qilish va ularning zamonaviy iqtisodiy siyosatlardagi o'rnini baholash muhim ahamiyat kasb etadi, chunki davlatlar o'z milliy manfaatlarini himoya qilish maqsadida turli proteksionistik choralarni qo'llashda davom etmoqda [3]. Hozirgi globallashuv sharoitida davlatlarning iqtisodiy siyosatida savdo balansi va milliy ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish masalasi dolzarbligini yo'qotgani yo'q. Aksincha, so'nggi yillarda xalqaro savdo nizolari, proteksionistik choralar va savdo urushlari sonining ortishi, ko'plab mamlakatlarning eksportga yo'naltirilgan o'sish strategiyalarini qabul qilishi merkantilistik g'oyalarning qayta jonlanishidan dalolat beradi [4]. Jahon savdo tashkiloti (JST) ma'lumotlariga ko'ra, 2022-yilda joriy qilingan yangi savdo cheklovlari soni 2010-yildan beri eng yuqori darajaga yetgan [5]. O'zbekiston ham ochiq bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonida xalqaro raqobatbardoshlikni oshirish va mahalliylashtirish dasturlarini amalga oshirishda davom etmoqda. Ushbu sharoitda, merkantilizm ta'limotining asosiy tamoyillarini, uning afzallik va kamchiliklarini tushunish, shuningdek, zamonaviy iqtisodiy siyosatdagi elementlarini aniqlash O'zbekistonning barqaror iqtisodiy o'sishini ta'minlash, samarali savdo siyosatini ishlab chiqish va strategik sanoat tarmoqlarini rivojlantirish uchun nazariy va amaliy asos yaratadi [6]. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon olimlari orasida Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligi" asarida merkantilizmni tanqid qilib, erkin savdo va bozor mexanizmlarining ustunligini isbotlagan [7] ...