KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotidagi davlat aralashuvi global YaIMning oʻrtacha 30-45% ini tashkil etadi [1]. Xususan, 2023-yil holatiga koʻra, xalqaro moliya institutlari maʼlumotlariga koʻra, rivojlanayotgan mamlakatlarda davlat sektori iqtisodiyotdagi umumiy bandlikning 20% gacha, kapital qoʻyilmalarning esa 40% gacha boʻlgan qismini nazorat qiladi [2]. Oʻzbekistonda esa, Iqtisodiyot va moliya vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2023-yil yakuni boʻyicha YaIMda davlat ulushi 34,7% ni tashkil etgan, davlat korxonalari soni esa 2022-yildagi 2496 tadan 2023-yilda 1978 taga kamaygan boʻlsada, ularning umumiy iqtisodiyotdagi oʻrni hali ham sezilarli darajada qolmoqda [3]. Xususiylashtirish va bozor erkinligini oshirish boʻyicha olib borilayotgan islohotlarga qaramay, davlatning ayrim strategik tarmoqlardagi monopol holati va tartibga solish bosimi mahalliy va xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda toʻsiqlarni yuzaga keltirmoqda, raqobatbardoshlikni cheklamoqda. Bu mavzu hozirgi sharoitda ayniqsa dolzarbdir, chunki Oʻzbekiston ochiq bozor iqtisodiyotiga oʻtish jarayonida davlatning iqtisodiyotdagi rolini qayta koʻrib chiqish zaruriyati bilan yuzlashmoqda. Hozirgi kunda davlatning energiya, transport, bank-moliya va baʼzi ishlab chiqarish sohalaridagi ustun mavqeyi bozor samaradorligini pasaytirib, innovatsion rivojlanishga toʻsqinlik qilmoqda. Jumladan, davlat korxonalarida samaradorlikning pastligi va korporativ boshqaruvdagi kamchiliklar xalqaro tajriba tahlillari asosida aniq koʻrinmoqda [4]. Erkin raqobat muhitining yetishmasligi investitsion jozibadorlikni pasaytirib, kichik va oʻrta biznesning rivojlanishiga ham salbiy taʼsir koʻrsatadi. Ushbu muammolarni hal etish orqali davlat aralashuvini maqbullashtirish, xususiy sektorni ragʻbatlantirish va barqaror iqtisodiy oʻsishni taʼminlashga erishish mumkin. Iqtisodiyotni erkinlashtirish va davlat aralashuvini kamaytirish masalalari jahon ilmiy doiralarida keng oʻrganilgan. Milton Fridman (1962) oʻzining "Kapitalizm va erkinlik" asarida davlatning iqtisodiyotdagi rolini minimal darajada saqlashni, pul siyosati orqali barqarorlikni taʼminlashni va bozor mexanizmlariga toʻliq erkinlik berishni ilgari surgan [5]. Fridrix fon Xayek (1944) "Qullik yoʻli" nomli kitobida markazlashgan rejalashtirishning shaxsiy erkinliklarga tahdid solishini va bozor iqtisodiyotining yuqori samaradorligini nazariy jihatdan asoslab bergan [6]. ...