KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasida jinoyat-protsessual huquq sohasidagi islohotlar izchil davom etmoqda. 2023-yilda jinoyat ishlari boʻyicha sudlarning umumiy yuklamasi 18% ga oshgan [1]. Shu bilan birga, tergovga qadar tekshiruvlar jarayonida dalillarni toʻplash va tekshirishdagi kamchiliklar sababli qaytarilgan ishlar ulushi 2022-yilga nisbatan 5% ga koʻpaygan [2]. Bu koʻrsatkichlar jinoyat protsessida isbotlash majburiyatining toʻgʻri taqsimlanishi va samarali amalga oshirilishining naqadar muhimligini koʻrsatadi. Protsess ishtirokchilari oʻrtasida isbotlash yukining aniq belgilanishi, adolatli sudlovni taʼminlash, shaxs huquq va erkinliklarini himoya qilish hamda jinoyat-protsessual qonunchilik talablariga rioya etilishining kafolati hisoblanadi. Shuningdek, 2023-yilda mamlakatimizda jinoyat ishlarini sudda koʻrish muddatlarining oʻrtacha 12% ga uzayishi kuzatilgan [3], bu holat ham isbotlash jarayonlarining optimallashtirilishi zaruratini yaqqol koʻrsatib turibdi. Bugungi kunda jinoyat-protsessual huquqda isbotlash majburiyatini taqsimlash masalasi nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliyotda ham bir qator munozarali masalalarni yuzaga keltirmoqda. Jumladan, dalillarni toʻplashda ayblov va himoya tomonlari oʻrtasidagi resurslar tengsizligi, aybsizlik prezumptsiyasi prinsipining amalda toʻliq taʼminlanishi mexanizmlari, shuningdek, tergov organlarining dalillarni yigʻishdagi faolligi va ularning sifatini baholash mezonlari doimiy ravishda dolzarb boʻlib qolmoqda. Protsess ishtirokchilarining huquq va majburiyatlarini aniq chegaralash, isbotlash yukini adolatli taqsimlash orqali sudda ishni har tomonlama, toʻliq va xolisona koʻrib chiqilishini taʼminlash, xatolarning oldini olish hamda protsess samaradorligini oshirish bugungi kunda hal etilishi lozim boʻlgan eng muhim muammolardan biridir. Jinoyat protsessida isbotlash majburiyatining nazariy asoslari va amaliyotdagi taqsimlanishi xalqaro hamjamiyatda va Oʻzbekistonda koʻplab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Xususan, J. R. Spencer (2017) oʻz tadqiqotida Anglo-Sakson huquq tizimidagi isbotlash yukini taqsimlash modellarini tahlil qilib, himoya tomonining faolligini oshirish orqali adolatli sudlovni taʼminlash mexanizmlarini ilgari surgan [5]. R. M. Dworkin (2018) esa huquqning yaxlitligi konsepsiyasi doirasida isbotlash majburiyatining axloqiy va falsafiy jihatlarini oʻrganib, adolatli protsess uchun dal ...