KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakatda o'rtacha nominal ish haqi 4,5 mln so'mni tashkil etgan bo'lsa-da [1], hududlar va tarmoqlar kesimida sezilarli farqlar kuzatilgan. Masalan, Toshkent shahrida bu ko'rsatkich 7,2 mln so'mga yetgan bir paytda, Farg'ona viloyatida 3,8 mln so'mni tashkil etgan [1]. Shuningdek, 2023-yilda iqtisodiyotdagi real ish haqi o'sishi 7,5% ni tashkil etgan bo'lsa-da [2], inflyatsiya bosimi natijasida aholining xarid qobiliyatiga ta'sir saqlanib qolmoqda, iste'mol narxlari indeksi esa yil davomida 9,2% ga oshgan [3]. Bu raqamlar ish haqining shakllanishi va uning aholi farovonligiga ta'siri masalasi iqtisodiy siyosatning markaziy o'rinlaridan birini egallashini yaqqol ko'rsatadi. Jahon miqyosida esa, Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT) ma'lumotlariga ko'ra, ish haqining global o'sish sur'atlari 2022-yilda atigi 0,8% ni tashkil etgan bo'lib, energiya narxlarining o'sishi va inflyatsiya bilan bog'liq xavotirlar fonida bu ko'rsatkichlar rivojlanayotgan mamlakatlarda yanada murakkabroq tus olmoqda [4]. Ish haqi har qanday milliy iqtisodiyotning, xususan, O'zbekiston kabi transformatsiya jarayonida bo'lgan mamlakatlar uchun eng muhim makroiqtisodiy ko'rsatkichlardan biridir. U mehnat resurslaridan samarali foydalanish, iqtisodiy o'sish sur'atlarini ta'minlash, aholi turmush darajasini oshirish va ijtimoiy tenglikni ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Ammo, O'zbekistonda ish haqi shakllanishi mexanizmlari hanuzgacha bir qator tizimli muammolarga duch kelmoqda, jumladan, tarmoqlararo va hududlararo ish haqi differensiatsiyasi, malakali ishchi kuchining migratsiyasi, minimal ish haqining real ehtiyojlarga mos kelmasligi va mehnat unumdorligini rag'batlantirishda mavjud bo'lgan bo'shliqlar shular jumlasidandir. Bu esa ish haqi tizimini takomillashtirish orqali aholi daromadlarini barqaror o'sishini ta'minlash, kambag'allikni qisqartirish va iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish zaruratini keltirib chiqaradi. Ish haqi shakllanishi masalasi iqtisodiyot nazariyasida uzoq vaqtdan beri markaziy o'rin tutib kelgan. Adam Smit o'zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida ish haqini mehnat bozoridagi talab va taklif asosida shakllanishini ta'kidlab, mehnatning narxini belgilovchi omillarni tahlil qilgan [5]. David Rikardo esa "Siyosiy iqtisod va soliqqa ...