KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligining 2023-yil yakunlari bo‘yicha ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda ish haqi fondining yillik o‘sish sur’ati 21,5% ni tashkil etib, uning umumiy hajmi 198,3 trillion so‘mga yetdi [1]. Bu o‘sish iqtisodiyotdagi faollikning oshishi va bandlik darajasining yuqoriligi bilan bevosita bog‘liqdir. Xususan, 2023-yilda iqtisodiyot tarmoqlarida band bo‘lganlar soni 13,9 million kishini tashkil etdi [1]. O‘zbekiston jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi jarayonida ish haqi tizimini takomillashtirish global raqobatbardoshlikni oshirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Masalan, Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda mehnat unumdorligining oshishi bevosita ish haqi siyosatining samaradorligi bilan bog‘liq bo‘lib, bu ko‘rsatkich YaIMning o‘rtacha 1,5-2% ga o‘sishiga olib keladi [2]. Shu bois, ish haqi mexanizmlarini chuqur tahlil qilish, ularning mohiyati, turlari va prinsiplarini ilmiy asoslash hamda amaliyotga tatbiq etish strategik ahamiyatga ega. Hozirgi davrda ish haqi siyosati faqatgina ijtimoiy adolat tamoyili emas, balki iqtisodiy o‘sishning asosiy drayveri sifatida ham muhim rol o‘ynaydi. Mehnat unumdorligini oshirish, kadrlar qo‘nimsizligini kamaytirish, investitsion jozibadorlikni oshirish va aholi turmush darajasini yaxshilashda samarali ish haqi tizimining o‘rni beqiyosdir. Biroq, O‘zbekistonda ish haqi tizimida hal etilmagan bir qator muammolar mavjud. Jumladan, tarmoqlararo ish haqi farqlarining saqlanib qolayotganligi, mehnat unumdorligi o‘sishi bilan ish haqi o‘sishi o‘rtasidagi nomutanosiblik, ayrim sohalarda malakali kadrlarni jalb qilishda yetarli rag‘batlantirish mexanizmlarining yo‘qligi kabi jihatlar dolzarb masalalardir. Masalan, 2023-yilda O‘zbekistonda davlat sektorida o‘rtacha ish haqi xususiy sektorga nisbatan 15% pastroq bo‘lgan [3], bu esa malakali kadrlarning davlat tashkilotlaridan xususiy sektorga oqib ketishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, inflyatsiya sharoitida nominal ish haqi o‘sishining real xarid qobiliyatiga ta’siri hamisha ham ijobiy bo‘lmayotgani aholi farovonligini ta’minlashda qo‘shimcha tadqiqotlarni talab etadi. Ish haqi mohiyati, turlari va prinsiplari borasidagi tadqiqotlar jahon iqtisodiyot fanida uzoq tarixga ega bo‘lib, ko‘plab taniqli olimlar tomonidan o‘rganilgan. Adam Smit o‘zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablariga doir tadqiqotla ...