KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda 2023-yilda iqtisodiy faollikning oʻsishi natijasida aholi daromadlari hamda ish haqi fondi 2022-yilga nisbatan real ravishda 10,7% ga oshib, jami 214,5 trillion so‘mni tashkil etdi [1]. Bu o‘sish mamlakatdagi mehnat bozorining jonlanganligidan dalolat bersa-da, ish haqi va mehnat munosabatlarida qator tizimli muammolar, jumladan, tarmoqlararo tafovutlar, malakali kadrlar yetishmovchiligi va ish beruvchi-xodim munosabatlaridagi nomutanosibliklar saqlanib qolmoqda. Global miqyosda esa, Xalqaro Mehnat Tashkilotining (XMT) 2022-yilgi hisobotiga ko‘ra, ish haqi o‘sishi inflyatsiya bosimi ostida sezilarli darajada pasaygan, real ish haqi o‘rtacha 0,9% ga kamaygan, bu global iqtisodiy beqarorlik sharoitida ish haqi siyosatining yanada murakkablashganini ko‘rsatadi [2]. Shu bois, milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishida ish haqi tizimlarini takomillashtirish va ijtimoiy sheriklikni mustahkamlash strategik ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda ish haqi va mehnat munosabatlari tizimini takomillashtirish nafaqat iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, balki aholi farovonligini oshirish, mehnat unumdorligini yuksaltirish va ijtimoiy adolatni ta’minlash nuqtai nazaridan ham dolzarb hisoblanadi. Mamlakat iqtisodiyotining bozor tamoyillari asosida rivojlanishi, investitsiyalar oqimining ko‘payishi va raqobat muhitining kuchayishi ish haqi siyosatiga yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda. Jumladan, minimal ish haqi miqdorini belgilash, mehnatga haq to‘lashning samarali usullarini joriy etish, xodimlarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish va ish beruvchilarning mas’uliyatini oshirish kabi masalalar hal etilishi lozim bo‘lgan asosiy muammolar sirasiga kiradi. Ushbu muammolarni kompleks tahlil qilish va ularning yechimlari bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish iqtisodiyot nazariyasi fani oldida turgan muhim vazifalardandir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasiga nazar soladigan bo‘lsak, ish haqi va mehnat munosabatlari global miqyosda ko‘plab taniqli iqtisodchilar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Adam Smit (1776) o‘zining “Xalqlar boyligi” asarida ish haqining mehnat taklifi va talabiga bog‘liqligini, shuningdek, turli kasblar o‘rtasidagi ish haqi farqlarini tahlil qilgan [3]. Karl Marks (1867) “Kapital” asarida ish haqini ishchi kuchining qiymati sifatida ko‘rib chiqib, uning ekspluatatsiya mexanizmidagi o‘rnini ko‘rsatib bergan [4]. Jon Meyna ...