KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida ish haqi va mehnat munosabatlari tizimi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. 2023-yil yakunlari bo‘yicha O‘zbekistonda o‘rtacha oylik nominal ish haqi 4,5 mln so‘mni tashkil etib, bu 2022-yilga nisbatan 17,2% ga o‘sganligini ko‘rsatadi [1]. Ish haqi fondining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi esa 2023-yilda 27,8% ga yetdi, bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlardagi o‘rtacha 40-50% dan sezilarli darajada past ekanligini anglatadi [2]. Shu bilan birga, mehnat bozorida ishchi kuchiga bo‘lgan talabning o‘zgarishi va bandlik ko‘rsatkichlarining dinamikasi ham ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Jumladan, 2023-yilda respublikada band aholi soni 14,1 million kishini tashkil etib, bu 2022-yilga nisbatan 1,3% ga oshgan [3]. Ish haqi miqdorining mamlakat iqtisodiyotiga bevosita ta’siri, ayniqsa aholi sotib olish qobiliyatini oshirish va ichki talabni rag‘batlantirish orqali, jahon iqtisodiyotidagi murakkab vaziyat sharoitida yanada dolzarblik kasb etmoqda. Bugungi kunda ish haqi va mehnat munosabatlari tizimini takomillashtirish zarurati bir qator hal etilmagan muammolar bilan belgilanadi. Jumladan, hududlararo va tarmoqlararo ish haqi farqlarining saqlanib qolishi, ishchi kuchi migratsiyasiga ta’sir ko‘rsatayotgan omillar, norasmiy bandlikning yuqori darajasi (2023-yilda band aholining 36% ga yaqini norasmiy sektorda faoliyat ko‘rsatgan [3]), mehnat unumdorligini oshirish mexanizmlarining yetarli darajada ishlamasligi kabi masalalar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga to‘siq bo‘lmoqda. Global iqtisodiy o‘zgarishlar, raqamlashtirishning tezlashishi va mehnat bozorida yangi ko‘nikmalarga bo‘lgan talabning ortishi ish haqi siyosatini qayta ko‘rib chiqishni, mehnat munosabatlarini yanada moslashuvchan va adolatli qilishni talab qiladi. Shuningdek, xodimlar huquqlarini himoya qilish, ijtimoiy sheriklikni mustahkamlash va inson kapitalini rivojlantirish orqali mehnat samaradorligini oshirish masalalari ham alohida e’tiborni talab etadi. Ish haqi va mehnat munosabatlari masalalari jahon va mahalliy iqtisodiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Adam Smit (1776) o‘zining “Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot” asarida ish haqini mehnat qiymati bilan bog‘lab, mehnat bozori mexanizmlarini tahlil qilgan [5]. David Rikardo (1817) “Siyosiy iqtisod va soliqqa tortish tamoyillari ...