KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda yalpi ichki mahsulot (YaIM) 6% ga o‘sgan bo‘lib, bu iqtisodiy faollikning oshganini ko‘rsatadi [1]. Xususan, sanoat ishlab chiqarish hajmi 6,6% ga, xizmatlar sohasi esa 6,8% ga kengaydi [2]. Bu o‘sish sur’atlari mehnat bozoriga va ish haqi dinamikasiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, 2023-yil yakuniga ko‘ra, mamlakatda o‘rtacha oylik nominal ish haqi 4,5 mln so‘mga yetdi, bu o‘tgan yilga nisbatan 17,2% ga ko‘pdir [3]. Shu bilan birga, 2023-yil dekabr oyida yillik inflyatsiya darajasi 9,0% ni tashkil etdi [3], bu esa real ish haqi o‘sishini ta’minlash zaruratini keltirib chiqaradi. Bandlik darajasi 94,8% ni tashkil etib, ishsizlik darajasi 4,8% ga pasaydi [3], biroq mehnat resurslaridan samarali foydalanish va ish haqi tizimining adolatliligini ta’minlash bo‘yicha hanuz dolzarb masalalar mavjud. Ish haqi va mehnat munosabatlari iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy adolatning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida ularning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Mehnat bozori shiddat bilan o‘zgarmoqda, yangi kasblar paydo bo‘lib, ba’zilari yo‘qolmoqda, bu esa ish haqini shakllantirish va mehnat munosabatlarini tartibga solish mexanizmlarini qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. An’anaviy ish haqi tizimlari ko‘pincha mehnat unumdorligini rag‘batlantirishda va xodimlarni motivatsiya qilishda yetarli emasligi kuzatilmoqda, ayniqsa O‘zbekiston sharoitida, ayrim tarmoqlarda ish haqi iyerarxiyasi hali to‘liq shaffof emas va inflyatsiya bosimi ostida real ish haqi qiymatini saqlab qolish muammosi mavjud. Shu bois, ish haqi tizimini takomillashtirish, mehnat munosabatlarini optimallashtirish va xodimlar uchun adolatli va rag‘batlantiruvchi muhit yaratish iqtisodiy o‘sishni barqarorlashtirish hamda aholi farovonligini oshirish uchun zaruriy shart hisoblanadi. Ish haqi va mehnat munosabatlari nazariyasi hamda amaliyotini o‘rganish bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab olimlar samarali tadqiqotlar olib borgan. Adam Smit (1776) o‘zining “Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot” asarida ish haqini mehnat narxi sifatida ko‘rib chiqib, uning bozor mexanizmlari orqali shakllanishini tushuntirgan [4]. Devid Rikardo (1817) “Siyosiy iqtisod va soliqqa tortish tamoyillari” kitobida ish haqini minimum kun kechirish darajasi bilan bog‘liq bo‘lgan "ish haqi fondi" nazariyasini ilgari surgan [5 ...