KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi qariyb 90 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo'lib, uning tarkibida savdo va xizmat ko'rsatish sohalarining ulushi 35% dan oshdi [1]. Bu ko'rsatkichlar mamlakat iqtisodiyotining bozor tamoyillariga tobora ko'proq integratsiyalashib borayotganligini ko'rsatadi. So'nggi besh yilda O'zbekistonda iste'mol tovarlari bozori o'rtacha yillik 8-10% ga o'sib, 2023-yil oxiriga kelib uning hajmi 30 milliard dollardan ortiqni tashkil etdi [2]. Global miqyosda esa, dunyo bozorlarida tovar va xizmatlar aylanmasi yiliga o'rtacha 5-7% ga kengayib, 2023-yilda 200 trillion AQSH dollariga yaqinlashdi [3]. Bu raqamlar talab va taklif mexanizmlari iqtisodiy jarayonlarni tartibga solishda naqadar muhim rol o'ynashini, ham milliy, ham global darajada bozor muvozanatini tushunish va boshqarish zaruriyatini yaqqol namoyon etadi. Ayniqsa, pandemiya va global iqtisodiy o'zgarishlar sharoitida narxlar, ishlab chiqarish hajmlari va iste'mol xulq-atvori keskin o'zgarishlarga duchor bo'lganligi, ushbu jarayonlarni ilmiy asosda tahlil qilishning dolzarbligini yanada oshirdi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida kuzatilayotgan inflyatsion bosimlar, global ta'minot zanjiridagi uzilishlar va iste'molchilar xulq-atvoridagi o'zgarishlar talab va taklif mexanizmlarini chuqur o'rganishni taqozo etmoqda. O'zbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda bozor iqtisodiyoti tamoyillarining to'liq shakllanmaganligi, ba'zi bozorlarda hukumat aralashuvining mavjudligi, monopolistik tendensiyalar va axborot asimmetriyasi kabi muammolar bozor muvozanatiga erishishni murakkablashtiradi [4]. Masalan, qishloq xo'jaligi mahsulotlari bozorida mavsumiy talab va taklif o'zgarishlari narxlar keskin o'zgarishiga olib kelib, ham ishlab chiqaruvchi, ham iste'molchi uchun noaniqliklar yaratmoqda [5]. Bu holatlar bozor muvozanatini ta'minlash, narx barqarorligiga erishish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun talab va taklif o'rtasidagi o'zaro aloqalarni chuqur tahlil qilish va ularni tartibga solish bo'yicha ilmiy asoslangan yechimlarni ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Talab va taklif nazariyasi iqtisodiyot fanining markaziy o'rganish obyekti bo'lib, uning asoslari klassik iqtisodchilar tomonidan yaratilgan. Adam Smit [6] "Boyliklar tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida "ko'rinmas qo'l" tushunchasini kiritib, bozor m ...