KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda dunyo bo'ylab ishlab chiqarish sanoatida yo'qotishlar umumiy qiymati 1.5 trillion AQSH dollaridan oshgani taxmin qilinmoqda, bu esa global yalpi ichki mahsulotning taxminan 1.5% ni tashkil etadi [1]. O'zbekiston sanoatida, Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yil yakunlari bo'yicha ishlab chiqarishdagi yo'qotishlar tovar ishlab chiqarish hajmining o'rtacha 7-10% ini tashkil etgan [2]. Bu ko'rsatkichlar mahsulot sifati, xomashyo sarfi, energiya samaradorligi va ishchi kuchi unumdorligida yuzaga kelayotgan sezilarli yo'qotishlardan dalolat beradi. Xususan, respublikaning yirik ishlab chiqarish korxonalarida, masalan, mashinasozlik va to'qimachilik sanoatida, nuqsonli mahsulotlar va ortiqcha xarajatlar tufayli yuzaga keladigan yo'qotishlar umumiy ishlab chiqarish xarajatlarining 5% dan 12% gacha bo'lgan qismini tashkil etmoqda [3]. Ushbu raqamlar iqtisodiy o'sishni ta'minlash va raqobatbardoshlikni oshirish uchun ishlab chiqarish jarayonlarida yuzaga keladigan yo'qotishlarni aniqlash, o'lchash va minimallashtirish zarurligini yaqqol ko'rsatib turibdi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida o'zgaruvchan bozor talablari, kuchayib borayotgan raqobat va resurslarning cheklanganligi sharoitida korxonalar uchun ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, xarajatlarni optimallashtirish va mahsulot sifatini yaxshilash ustuvor vazifa bo'lib qolmoqda. Ishlab chiqarish jarayonida yuzaga keladigan yo'qotishlarni (muda) to'g'ri hisoblash va boshqarish mexanizmlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi, bu muammoni hal qilishda jiddiy to'siq bo'lib xizmat qilmoqda. O'zbekiston korxonalarida ko'pincha ishlab chiqarish yo'qotishlari tizimli ravishda emas, balki qisman yoki yuzaki o'rganiladi, bu esa ularning asl sabablarini aniqlash va bartaraf etishga to'sqinlik qiladi. Natijada, ushbu yo'qotishlar korxonalarning moliyaviy barqarorligiga salbiy ta'sir ko'rsatib, raqobatbardoshligini pasaytiradi va yangi texnologiyalarni joriy etish imkoniyatlarini cheklaydi. Ushbu kurs ishi ishlab chiqarish yo'qotishlarini boshqarishning zamonaviy usullarini o'rganish va O'zbekiston korxonalari uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqish orqali yuqorida qayd etilgan muammolarni hal qilishga qaratilgan. Ishlab chiqarish jarayonidagi yo'qotishlarni hisoblash va boshqarish muammolari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Yaponiyalik injener Taiichi ...