KURS ISHI

KIRISH Ishlab chiqarish omillari va ularning tarkibi iqtisodiy o'sish, samaradorlikni oshirish hamda xalq farovonligini ta'minlashda markaziy o'rin tutadi. O'zbekistonda yalpi ichki mahsulot (YaIM) 2023-yilda 6% ga o'sishi kutilmoqda [1], bu o'sishda asosiy ishlab chiqarish omillari – kapital, mehnat, yer va tadbirkorlik qobiliyatlarining hissasi beqiyosdir. Xususan, sanoat ishlab chiqarish hajmi 2023-yilning birinchi yarmida 5,6% ga oshgan [2], bu esa mavjud resurslardan samarali foydalanish muhimligini yanada kuchaytiradi. Ishlab chiqarish omillari tarkibini chuqur tahlil qilish, ularning o'zaro bog'liqliklarini o'rganish va samaradorligini oshirish mexanizmlarini ishlab chiqish iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish uchun zarur shart hisoblanadi. Global miqyosda, xalqaro ishlab chiqarish hajmi 2022-yilda 100 trillion dollardan oshgan [3], bu raqam ham ishlab chiqarish omillari optimallashuvining global iqtisodiyotdagi ahamiyatini ko'rsatadi. Mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida ortib bormoqda. Ishlab chiqarish omillaridan samarali foydalanish korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish, yangi ish o'rinlari yaratish va innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish imkonini beradi. O'zbekiston iqtisodiyotida ishlab chiqarish omillarining tarkibiy jihatdan diversifikatsiyasi va ularning sifat ko'rsatkichlarini yaxshilash, ayniqsa, yuqori qo'shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishni ko'paytirish uchun muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda mehnat unumdorligi ko'rsatkichlari bo'yicha rivojlangan mamlakatlardan orqada qolish [4] hamda kapital mablag'larining yetishmasligi muammosi [5] mahalliy ishlab chiqarishda hal etilmagan masalalar qatoriga kiradi. Ushbu muammolarni bartaraf etish, ishlab chiqarish omillari tarkibini optimallashtirish va ularning samaradorligini oshirish usullarini aniqlash ushbu kurs ishining asosiy vazifalaridan biridir. Ishlab chiqarish omillari nazariyasi va amaliyoti xalqaro iqtisodiy adabiyotlarda keng o'rganilgan. Adam Smit (1776) mehnat taqsimoti va ixtisoslashuvning samaradorlikka ta'sirini ko'rsatib bergan [6]. Devid Rikardo (1817) esa yer rentasi nazariyasini ishlab chiqqan va nisbiy ustunlik tamoyilini asoslagan, bu esa xalqaro savdoda ishlab chiqarish omillarining rolini tushuntirgan [7]. Alfred Marshall (1890) ishlab chiqarish omillarini to'rtta asosiy guruhga ajratib, ul ...