KURS ISHI

KIRISH 2023-yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekiston yalpi ichki mahsulotining 30% dan ortig‘ini sanoat sektori tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich so‘nggi besh yilda o‘rtacha 7% ga o‘sib bordi [1]. Shu bilan birga, ishlab chiqarish xarajatlari tarkibida moddiy resurslar ulushi 60-70% ni tashkil etadi, bu esa mahsulot tannarxini shakllantiruvchi asosiy omil hisoblanadi [2]. Jahon iqtisodiyotidagi beqarorlik, energiya resurslari narxlarining o‘zgaruvchanligi va logistika zanjirlaridagi uzilishlar ishlab chiqarish xarajatlarini boshqarishni yanada murakkablashtirmoqda. Misol uchun, so‘nggi yilda global miqyosda xomashyo narxlari o‘rtacha 12% ga oshgan [3], bu esa ishlab chiqaruvchilar uchun tannarxni optimallashtirish bo‘yicha yangi yondashuvlarni talab etadi. O‘zbekistonda ham xuddi shunday tendensiyalar kuzatilmoqda, bunda infratuzilma xarajatlari va ish haqi fondining o‘sishi mahsulot raqobatbardoshligiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, 2023-yilda transport-logistika xarajatlari umumiy xarajatlarning 18% gacha yetdi [4], bu esa mahsulot narxining oshishiga olib kelmoqda. Ushbu sharoitlarda ishlab chiqarish xarajatlarini samarali boshqarish, korxonalarning barqaror rivojlanishi va raqobatbardoshligini ta’minlashning muhim omilidir. Xarajatlar turlarini chuqur o‘rganish, ularning shakllanish mexanizmlarini tahlil qilish va optimallashtirish yo‘llarini aniqlash bugungi kunda dolzarb vazifa hisoblanadi. Global miqyosda iste’mol talabining o‘zgarishi, yangi texnologiyalarning joriy etilishi va raqamli transformatsiya jarayonlari xarajatlarni boshqarishning an’anaviy usullariga yangicha yondashuvlarni talab qiladi. Shu bilan birga, O‘zbekiston korxonalari oldida turgan asosiy muammolardan biri – bu ishlab chiqarish xarajatlarini to‘g‘ri klassifikatsiyalash, har bir xarajat turi bo‘yicha aniq ma’lumotlarga ega bo‘lish va shu asosda samarali boshqaruv strategiyalarini ishlab chiqishdir. Aksariyat hollarda korxonalar xarajatlarning har bir turini nazorat qilish va ularni maqsadli kamaytirishda yetarli tajribaga ega emaslar, bu esa moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu muammolarni hal etish orqali korxonalar nafaqat o‘z faoliyatini optimallashtirishi, balki bozorlarda o‘z mavqeini mustahkamlashi mumkin. Ishlab chiqarish xarajatlari nazariyasi va amaliyoti xalqaro miqyosda ko‘plab taniqli iqtisodchilar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, J.M. ...