KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda chakana savdo aylanmasi 250 trillion so'mdan oshib, aholining xarid qobiliyati va iste'mol xulq-atvoridagi o'zgarishlar iqtisodiy jarayonlarga sezilarli ta'sir ko'rsatganligini aks ettirdi [1]. Global miqyosda esa, elektron tijorat bozorining hajmi 2023-yilda qariyb 5.8 trillion dollarni tashkil etib, yiliga o'rtacha 12% dan ortiq o'sish sur'atlarini namoyish etmoqda [2]. Bu raqamlar, iste'molchi xulq-atvorini chuqur o'rganish, uning shakllanish mexanizmlari va iqtisodiy qarorlarga ta'sirini tahlil qilishning naqadar dolzarb ekanligini ko'rsatadi. Iste'molchilarning harajatlari yalpi ichki mahsulotning muhim qismini tashkil etar ekan, ularning xarid qarorlari, preferensiyalari va bozor sharoitlariga reaksiyalarini tushunish iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish, samarali marketing strategiyalarini ishlab chiqish va aholi farovonligini oshirish uchun asosiy omil hisoblanadi. Bugungi shiddatli globallashuv va raqamlashtirish davrida iste'molchi xulqi tobora murakkablashib, an'anaviy iqtisodiy modellar doirasiga sig'maydigan yangi jihatlarni namoyish etmoqda. Internetning keng tarqalishi, ijtimoiy tarmoqlar ta'siri, elektron tijorat platformalarining rivojlanishi iste'molchilarning axborotga ega bo'lishi, tovarlarni solishtirishi va xarid qarorlarini qabul qilish usullarini tubdan o'zgartirib yubordi. Shu bilan birga, iqtisodiy beqarorlik, inflyatsiya va real daromadlardagi o'zgarishlar iste'molchilarning budjet cheklovlari va xarid qilish imkoniyatlariga bevosita ta'sir ko'rsatmoqda. Bu sharoitda, iste'molchi xulqini tahlil qilish va prognozlashda an'anaviy ratsional tanlov nazariyasidan tashqari, xulq-atvor iqtisodiyoti kabi zamonaviy yondashuvlarni qo'llash zarurati yuzaga kelmoqda. O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda iste'mol bozorining shakllanishi, aholi daromadlarining o'sishi va raqamli infratuzilmaning rivojlanishi iste'molchi xulqini o'rganish bo'yicha milliy kontekstga moslashgan chuqur tadqiqotlarga bo'lgan ehtiyojni oshiradi. Iste'molchi xulqi nazariyasini o'rganishga bag'ishlangan xorijiy ilmiy adabiyotlarda ko'plab fundamental tadqiqotlar mavjud. Masalan, Alfred Marshall (1890) "Iqtisodiyot prinsiplari" asarida chekka foydalilik nazariyasining asoslarini yaratib, iste'molchilarning qoniqishini maksimallashtirishga intilishini matematik tarzda tushuntirgan [3]. John Hicks (1939) va Roy Allen (1934) indif ...