KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global iste'mol xarajatlari hajmi 70 trillion AQSh dollaridan oshdi, bu global iqtisodiyotning 60% dan ortig'ini tashkil etadi [1]. O'zbekiston Respublikasida esa 2023-yilda aholining yakuniy iste'moli hajmi yalpi ichki mahsulotning 65% ga yetdi va bu ko'rsatkich yil sayin o'rtacha 8-10% ga o'sib bormoqda [2]. Mazkur raqamlar iste'molchi xulqini tushunishning iqtisodiy barqarorlik va biznes samaradorligi uchun naqadar muhimligini yaqqol ko'rsatadi. Raqamli transformatsiya va globalizatsiya sharoitida iste'molchilarning qaror qabul qilish jarayonlari tobora murakkablashib bormoqda, bu esa kompaniyalar va davlat organlari uchun ularning ehtiyojlari, istaklari va xatti-harakatlarini chuqur o'rganishni zarur qilib qo'yadi. Ayniqsa, iste'molchi xulqi nazariyasining asosiy holatlarini kompleks tahlil qilish, bozor dinamikasini oldindan bilish va samarali iqtisodiy siyosat ishlab chiqish uchun fundamental ahamiyat kasb etadi. Hozirgi shiddatli o'zgarishlar davrida iste'molchi xulqini tushunish nafaqat biznes subyektlari uchun foyda maksimizatsiyasi nuqtai nazaridan, balki davlatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosati samaradorligi uchun ham muhimdir. Masalan, O'zbekistonda elektron tijorat hajmi 2023-yilda 40 trillion so'mga yetdi va bu ko'rsatkich har yili o'rtacha 30% dan ortiq o'smoqda [3]. Bu esa iste'molchilarning onlayn xarid qilish tendensiyalari, ularning raqamli platformalardagi xulq-atvori va bu xulqqa ta'sir etuvchi omillarni chuqur o'rganishni taqozo etadi. Mavjud tadqiqotlar ko'pincha ratsional tanlov nazariyasi doirasida cheklanib qoladi, biroq iste'molchilarning hissiy, psixologik va ijtimoiy-madaniy omillar ta'sirida qabul qiladigan qarorlari yetarlicha tahlil etilmagan. Bu esa bozor muvozanatini buzuvchi, marketing kampaniyalarining samarasizligiga olib keluvchi va iqtisodiy resurslarni noto'g'ri taqsimlashga sabab bo'luvchi qator muammolarni keltirib chiqaradi. Shuningdek, mahalliy bozorlarning o'ziga xos xususiyatlari, xususan, O'zbekiston sharoitida iste'molchi xulqini shakllantiruvchi milliy mentalitet, an'analar va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar doirasidagi tadqiqotlar yetarli darajada emas. Iste'molchi xulqi nazariyasining nazariy-metodologik asoslari jahon iqtisodiyot fanida uzoq yillardan buyon faol o'rganib kelinadi. Bu yo'nalishdagi dastlabki izlanishlar Jon Styuart Mill [5], Alfred Marshall [6] kabi klassik iqtisodchilarning ...