KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda chakana savdo aylanmasi 270 trillion so‘mdan oshdi, bu 2022-yilga nisbatan 10,5% o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Mazkur o‘sish iste’molchilarning xarid qobiliyati va xulq-atvori iqtisodiyotdagi muhim rolini yaqqol namoyon etadi. Bundan tashqari, 2023-yilda mamlakatimizda elektron tijorat hajmi 33 trillion so‘mga yetib, 2022-yilga nisbatan 25% ga o‘sgan [2]. Bu ko‘rsatkichlar iste’molchilarning qaror qabul qilish jarayonlarining murakkablashib borayotganini va raqamli kanallarga o‘tish tendensiyasini aks ettiradi. Shuningdek, 2022-yildagi global bozor tadqiqotlari natijalariga ko‘ra, iste’mol tovarlari bozori hajmi 14,5 trillion AQSh dollarini tashkil etgan va har yili o‘rtacha 4,2% ga o‘sib bormoqda [3]. Mazkur statistik ma’lumotlar nafaqat iste’mol bozorining ulkan hajmini, balki uning dinamik o‘zgaruvchanligini ham ko‘rsatadi, bu esa iste’molchi xulqi nazariyasini chuqur o‘rganishni iqtisodiy barqarorlik va rivojlanish uchun fundamental ahamiyatga ega ekanligini anglatadi. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki globallashuv, raqamli transformatsiya va pandemiyaning iqtisodiy oqibatlari natijasida iste’molchilarning xarid qilish odatlari, qadriyatlari va qaror qabul qilish mexanizmlari sezilarli darajada o‘zgardi. Hozirgi kunda an’anaviy iqtisodiy modellar iste’molchilarning irratsional xatti-harakatlarini to‘liq tushuntirib bera olmaydi, bu esa bozorlardagi kutilmagan o‘zgarishlarga va iqtisodiy siyosatlarning samarasizligiga olib kelishi mumkin. Jumladan, O‘zbekiston sharoitida, tez rivojlanayotgan raqamli infratuzilma va aholi daromadlarining o‘sib borishi fonida, iste’molchilarning mahsulot tanlashda nafaqat narx va sifat, balki brendga bo‘lgan sodiqlik, ijtimoiy mas’uliyat va shaxsiy qadriyatlarning ham roli ortib bormoqda. Bunday sharoitda, bozor ishtirokchilari va davlat siyosatchilari uchun iste’molchi xulqini chuqur anglash, uning motivatsiyalarini tahlil qilish va prognoz qilish muhim ahamiyat kasb etadi, aks holda yangi muammolar, jumladan, bozor segmentatsiyasidagi xatoliklar, marketing strategiyalarining samarasizligi va iste’molchi ishonchining pasayishi yuzaga kelishi mumkin. Iste’molchi xulqi nazariyasi uzoq vaqtdan beri iqtisodiy tadqiqotlarning markazida bo‘lib kelgan. Klassik iqtisodchilar, jumladan Adam Smit [5] o‘zining "Xalqlar boyligi tabi ...