KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida pul massasining umumiy hajmi 2023-yil yakuniga ko‘ra, taxminan 102 trillion AQSh dollarini tashkil etib, bu ko‘rsatkich global YAIMning deyarli 100 foiziga teng [1]. O‘zbekiston Respublikasida pul massasi (M2) 2024-yil 1-aprel holatiga ko‘ra 190,5 trillion so‘mni (taxminan 15 milliard AQSh dollari) tashkil etib, yil boshidan buyon 8,3% ga o‘sgan [2]. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi bilan Markaziy bank raqamli valyutalariga (CBDC) qiziqish ortmoqda; dunyo bo‘yicha 130 dan ortiq mamlakat CBDC tadqiqotlarini olib bormoqda, ularning 11 tasi allaqachon CBDCni ishga tushirgan [3]. Kriptovalyutalar bozori kapitalizatsiyasi esa 2024-yil aprel holatiga ko‘ra 2,5 trillion AQSh dollaridan oshdi, bu global moliyaviy tizimda pulning yangi shakllari va vazifalari paydo bo‘layotganidan dalolat beradi [4]. Ushbu dinamik o‘zgarishlar pulning evolyutsiyasi va uning iqtisodiy vazifalari naqadar muhimligini ko‘rsatadi. Pul evolyutsiyasi bugungi kunda murakkab va o‘zgaruvchan global iqtisodiy sharoitlarda yangi muammolar va imkoniyatlarni keltirib chiqarmoqda. An'anaviy pul shakllaridan raqamli valyutalarga o‘tish moliyaviy barqarorlik, inflyatsiya nazorati, pul-kredit siyosati samaradorligi va iqtisodiy inklyuzivlik kabi masalalarni qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Pulning yangi shakllari likvidlik, to‘lov tizimlari xavfsizligi va transchegaraviy operatsiyalarning tezligi kabi ko‘rsatkichlarga ta'sir etib, global iqtisodiy rivojlanishga doimiy o‘zgarishlar kiritmoqda. Biroq, bu jarayonlar bilan bog‘liq xavflar, jumladan, kiberxavfsizlik tahdidlari, moliyaviy jinoyatlar va pul-kredit siyosati mexanizmlariga potentsial ta'sir kabi masalalar yetarli darajada hal etilmagan bo‘lib, chuqur ilmiy tahlil va amaliy yechimlarni talab qiladi. Jahon iqtisodiyotida pul va uning vazifalari evolyutsiyasi masalalari ko‘plab xorijiy olimlar tomonidan keng tadqiq qilingan. Milton Fridman (1968) monetarizm nazariyasini rivojlantirib, pul massasining inflyatsiya va iqtisodiy o‘sishga ta'sirini o‘rganib chiqqan [5]. Ben Bernanke (2002) pul-kredit siyosatining inqiroz sharoitlarida qo‘llanilishi, xususan, miqdoriy yengillik dasturlarining samaradorligini tahlil qilgan [6]. Kenneth Rogoff (2016) naqd pulsiz jamiyatga o‘tishning afzalliklari va xavflarini, shuningdek, CBDCning kelajakdagi rolini muhokama qilgan [7]. Christine Lagarde (2018) esa xal ...