KURS ISHI

KIRISH Global iqtisodiy rivojlanishning bugungi murakkab landshaftida mamlakatlarni rivojlanish darajasi bo‘yicha tasniflash masalasi nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki strategik siyosatni ishlab chiqishda ham markaziy o‘rin tutadi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda dunyo yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 105 trillion dollardan oshgan bo‘lsa [1], uning qariyb 70%i rivojlangan mamlakatlar hissasiga to‘g‘ri keladi [2]. Shu bilan birga, rivojlanayotgan mamlakatlarda, jumladan, O‘zbekistonda ham iqtisodiy o‘sish sur’atlari jadal bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakat YaIM o‘sishi 6%ni tashkil etdi [3], aholi jon boshiga YaIM esa 2765 AQSH dollariga yetdi [3]. Biroq, global daromad taqsimotidagi tafovutlar saqlanib qolmoqda, masalan, eng yuqori daromadli mamlakatlarda aholi jon boshiga YaIM o‘rtacha 50 000 dollardan oshsa, eng past daromadli mamlakatlarda bu ko‘rsatkich 1 000 dollardan kamroqni tashkil etadi [4]. Ushbu disproportsiyalar va rivojlanishning turli bosqichlaridagi mamlakatlarning o‘ziga xos xususiyatlari global iqtisodiy tizimning barqarorligi va inklyuziv rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu mavzu bugungi kunda, ayniqsa, global iqtisodiyotdagi o‘zgaruvchan geosiyosiy vaziyat, iqlim o‘zgarishi va texnologik inqilob sharoitida yanada dolzarblashmoqda. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning o‘ziga xos mezonlarini aniq belgilash, ularning taraqqiyot yo‘nalishlarini tushunish va optimal rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish uchun zarurdir. Global iqtisodiy rivojlanish sohasidagi siyosatchilar, investorlar va tadqiqotchilar uchun bu tasniflashning ahamiyati beqiyosdir. Hali-hanuzgacha mamlakatlarni tasniflashda faqat YaIM kabi an'anaviy iqtisodiy ko‘rsatkichlarga asoslanish, ijtimoiy tengsizlik, ekologik barqarorlik va inson kapitali rivojlanishi kabi muhim omillarni yetarli darajada hisobga olmaslik kabi muammolar mavjud. Bu esa, o‘z navbatida, noto‘g‘ri siyosiy qarorlarning qabul qilinishiga va global rivojlanish maqsadlariga erishishda qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon ilm-fanida ko‘plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Massachusets Texnologiya Instituti olimi Daron Acemoglu (2012) o‘zining "Why Nations Fail" asarida mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishidagi farqlarni institutsional omillar bilan bog‘lagan ...