KURS ISHI

KIRISH Jamgʻarma va lizing global iqtisodiyotning, xususan, rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiy oʻsishining muhim drayverlaridan biridir. Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, 2023-yilda global lizing bozorining hajmi 1.6 trillion AQSh dollaridan oshgani holda, keyingi besh yilda oʻrtacha 6.5% yillik oʻsish prognoz qilinmoqda [1]. Bu oʻsish asosan kichik va oʻrta biznes subyektlarining (KOSB) investitsiya ehtiyojlarini qondirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish hamda raqobatbardoshlikni oshirishga boʻlgan talabining ortishi bilan bogʻliq. Oʻzbekiston Respublikasida soʻnggi yillarda jamgʻarma va lizing faoliyati sezilarli darajada kengaydi. Masalan, 2023-yil yakunlariga koʻra, Oʻzbekistonda lizing xizmatlari portfeli 15 trillion soʻmdan oshdi va bu koʻrsatkich 2022-yilga nisbatan 20% dan ortiq oʻsishni koʻrsatdi [2]. Aholi jamgʻarmalari esa banklardagi depozitlar shaklida 2023-yilda umumiy 120 trillion soʻmga yaqinlashib, avvalgi yilga nisbatan 18% ga oshdi [3]. Bu koʻrsatkichlar mamlakat iqtisodiyotida ushbu moliyaviy instrumentlarning muhim rol oʻynashidan dalolat beradi. Jamgʻarma va lizingning iqtisodiyotdagi ahamiyati shundaki, ular kapital shakllanishining asosiy manbalaridan biri boʻlib xizmat qiladi. Biroq, ushbu sohada bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, jamgʻarma madaniyatini oshirishda aholining moliyaviy savodxonligi darajasi pastligi, lizing bozorida taklif etilayotgan mahsulotlarning diversifikatsiyasi yetarli emasligi, lizing kompaniyalari uchun xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda huquqiy va institutsional cheklovlar mavjudligi kabi masalalar dolzarb boʻlib qolmoqda. Shuningdek, inflyatsiya darajasining yuqoriligi va foiz stavkalarining oʻzgaruvchanligi jamgʻarmalarning real qiymatiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda, bu esa aholi va biznes subyektlarining jamgʻarishga boʻlgan ragʻbatini pasaytiradi [4]. Ushbu kurs ishi aynan mana shu omillarni chuqur tahlil qilish va jamgʻarma hamda lizing hajmiga taʼsir etuvchi mexanizmlarni aniqlash orqali ularning samaradorligini oshirish yoʻllarini izlashga qaratilgan. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda keng tadqiq qilingan boʻlsa-da, Oʻzbekiston sharoitidagi oʻziga xosliklar yetarli darajada tahlil etilmagan. Jahon olimlari orasida jamgʻarma va lizing nazariyasiga muhim hissa qoʻshgan koʻplab tadqiqotchilar mavjud. Masalan, J.M. Keynes (1936) oʻzining "Ba ...