KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O'zbekiston Respublikasida jinoyat sodir etgan shaxslarning 68% ga yaqiniga jamiyatdan ajratmagan holda jazolar tayinlangan bo'lib [1], bu ko'rsatkich so'nggi besh yilda o'rtacha 5-7% ga o'sish tendensiyasini ko'rsatmoqda [2]. Bu holat jinoyat-ijro huquqi tizimida shaxsni erkinlikdan mahrum etmasdan turib uning jamiyatga integratsiyasini ta'minlashga qaratilgan siyosatning tobora faollashib borayotganini ko'rsatadi. Global miqyosda ham, masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida sudlanganlarning 70% dan ortig'iga shartli ozodlik, jamoat ishlari yoki elektron nazorat kabi qamoqdan tashqari jazolar tayinlanadi [3]. Ushbu tendensiya, jazoning asosiy maqsadlaridan biri bo'lgan reabilitatsiya va resotsializatsiya jarayonlarining muhimligini yana bir bor tasdiqlaydi. Jazoni ijro etishda shaxsning jamiyatdan ajratilishi nafaqat uning ijtimoiy aloqalarini zaiflashtiradi, balki davlatga ham katta iqtisodiy yuk bo'lib tushadi. Masalan, O'zbekiston sharoitida bir mahkumning yillik saqlash xarajatlari o'rtacha 15-20 million so'mni tashkil etadi [4], bu esa ushbu masalaning nafaqat huquqiy, balki iqtisodiy dolzarbligini ham oshiradi. Bugungi kunda jamiyatdan ajratilgan holda tayinlanadigan jazolar tizimida bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, jazoni ijro etish mexanizmlarining yetarli darajada samarali emasligi, nazorat tizimining texnik jihatdan eskirganligi va jazoning ijro etilishi jarayonida shaxsning jamiyatga qayta integratsiyasini ta'minlovchi amaliy dasturlarning kamligi dolzarb masalalardan hisoblanadi. Jamiyatdan ajratilgan jazolar tayinlashda sud amaliyotida yagona yondashuvning shakllanmaganligi, shuningdek, huquqiy bo'shliqlar va nomuvofiqliklar bu sohadagi nazariy va amaliy izlanishlarni yanada muhimroq qiladi. Ushbu muammolarning kompleks tahlili va yechimlarni taklif etish jinoyatchilikning oldini olish, takroriy jinoyatlarning kamayishi va shaxsning jamiyatga to'laqonli qaytishini ta'minlash uchun katta ahamiyatga ega. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Jeremi Bentam (1789) "Jazolar va mukofotlar tamoyillari" asarida jazo tizimini ratsionalizatsiya qilish zaruriyatini ta'kidlab, jazoning jamiyatga foydaliligiga e'tibor qaratgan va panoptikum modelini taklif qilgan [5]. Emil Dyurkgeym (1893) "Ijtimoiy mehnat taqsimoti" asarida jazoning ijtimoiy funktsiyasini ...